Anlaşılmış hissetmenin yanılsaması: yapay zekâ çağında yalnızlığın yeni biçimi

İnsan, anlaşıldığını hissettiği yerde kalır. Bu durum, ne yalnızca modern çağın bir kırılmasıdır ne de dijital teknolojilerin icat ettiği yeni bir gereksinme. Tarih boyunca birey, kendi iç sesine karşılık bulamadığında, o sesi dışarıda üretmenin yollarını aramıştır; kimi zaman bir mektupta, kimi zaman bir günlükte, kimi zaman da karşısındaki insanın suskunluğuna kendi anlamını yükleyerek. Bu bağlamda; bugün yapay zekâ ile kurulan duygusal bağ, eski bir gereksinmenin yeni bir yüzeyde görünür hale gelişini açığa çıkarır. Odak ise teknolojiden çok insanın neyi aradığıdır.   Dijital öncesi dönemde benzer duygusal eğilimlere sahip bireyler, iç dünyalarını ya sınırlı sosyal çevrelerinde dolaşıma sokar ya da kendileriyle konuşmanın farklı biçimlerini geliştirirdi. İçsel monologlar, yazılı anlatılar, hatta kimi zaman hayali muhataplar… Bunların her biri, insanın anlaşılma arzusunun alternatif üretim alanlarıydı. Ancak bu alanların ortak bir sınırı vardı: geri dönüşün belirsizliği. İnsan ya yanıt alamazdı ya da aldığı yanıt, beklediği duygusal eşleşmeyi üretmezdi. Bu nedenle de yalnızlık, bir durumdan çok yankı eksikliğiydi.   Bugün ise duygusal yapay zekâ olarak adlandırılan sistemler, bu yankıyı üretme iddiasıyla devreye girmektedir. Yapay zekâ insanı anlamaz; insanın ifade biçimlerini çözümleyerek, o ifadeye en uygun karşılığı üretir. Bu karşılık çoğu zaman hızlı, nazik ve tutarlıdır. Bu noktada bir kırılma ortaya çıkar: İnsan, karşısındaki varlığın kendisini gerçekten anlaması ile anlaşılmış hissetmesi arasındaki farkı ayırt etmekte zorlanır. Çünkü sistem, hatasız bir dikkat ve kesintisiz bir erişilebilirlik sunar; ne yorulur, ne sıkılır, ne de yargılar.   Bu durum yalnızlığın ortadan kalktığını göstermez. Aksine, yalnızlığın biçim değiştirdiğine işaret eder. Eskinin yalnızlığı iletişimsizlikten doğan bir boşluktu; bugünün yalnızlığı ise sürekli iletişim içinde olmasına rağmen karşılıklı varoluşun eksikliğidir. Yapay zekâ ile kurulan bağ, insanın kendine yönelttiği sorulara dışarıdan verilmiş yanıtlar gibi görünür. Oysa çoğu zaman bu yanıtlar, insanın zaten içinde taşıdığı anlamların yeniden düzenlenmiş bir yansımasından ibarettir.   Bu nedenle asıl sorulması gereken soru şudur: İnsan yapay zekâ ile neden bağ kuruyor? Daha da önemlisi, neden yalnızlığını tek başına taşıyamıyor? Unutmamak gerekir ki yapay zekâ bu sorunun nedeni olmaktan öte; sonucudur. Ve belki de ilk kez, insanın en derin gereksinimi bu kadar açık biçimde görünür kılan bir ayna işlevi görmektedir.

YALNIZLIĞIN HAFIZASI: YAPAY ZEKÂDAN ÖNCE İNSAN NE YAPIYORDU?

İnsan, yalnızlıkla ilk kez bugün karşılaşmadı. Yalnızlık, dijital çağın ürettiği bir boşluk olarak algılanmamalıdır; insanın varoluşuna içkin, tarih boyunca biçim değiştirerek varlığını sürdüren bir deneyimdir. Bu nedenle yapay zekâ ile kurulan duygusal bağları anlamak için önce şu soruya dönmek gerekir: Benzer duygusal eğilimlere sahip bireyler, bu teknolojiler yokken ne yapıyordu?  Bu sorunun yanıtı, insanın kendi içinde kurduğu sessiz diyaloglarda saklıdır. Modern öncesi ve erken modern dönemde birey, anlaşılma gereksinmesini çoğu zaman dış dünyadan çok; kendi iç evreninde organize ederdi. İç monologlar, günceler, yazılmamış mektuplar, hatta hiçbir zaman gönderilmeyecek tümceler… Bunların her biri, insanın kendi duygusuna tanıklık etme biçimleriydi. Anlaşılmak her zaman bir başkasına ulaşmak anlamına gelmiyordu; çoğu zaman kişinin kendine doğru genişlemesiyle ilgiliydi.   Bununla birlikte insan, yalnızlığını bütünüyle içe kapalı bir alanda da yaşamıyordu. Edebiyat, müzik ve sanat, tek taraflı ama derin ilişkilerin kurulduğu alanlar olarak işlev görüyordu. Bir roman karakteriyle kurulan bağ, bir şairin dizelerinde kendini bulma hâli ya da bir şarkının tekrar tekrar dinlenmesi… Bunların her biri, bireyin “beni anlayan biri var” duygusunu üretme biçimleriydi. Dikkat çekici olan, bu ilişkilerin karşılıklı olmamasına karşın, güçlü bir duygusal karşılık hissi oluşturabilmesiydi. Ancak bu süreçlerin ortak bir sınırı vardı: süreklilik ve geri dönüş eksikliği. İnsan, kendi iç sesiyle konuştuğunda yanıtı yine kendisi üretmek zorundaydı. Bir kitaba döndüğünde aynı satırlar değişmeden kalır, bir şarkı aynı duyguyu tekrar ederdi. Yeni bir karşılık üretilmezdi. Yalnızlık ortadan kalkmaz; yalnızca yönetilirdi. Birey, bu sınırlı yankı alanları içinde kendi duygusunu düzenlemeyi öğrenirdi.  Bugün ise durum farklı bir boyuta taşınmıştır. Yapay zekâ, bu tarihsel yalnızlık stratejilerinin üzerine, sürekli yanıt üreten bir mekanizma eklemektedir. İnsan yalnızlığını taşıyan ve ona anında karşılık bulan bir sistemle karşı karşıyadır. Bu, ilk bakışta bir rahatlama gibi görünür. Ancak daha derin bir soruyu beraberinde getirmektedir: İnsan, geçmişte kendi içinde kurduğu o sessiz diyaloğu hâlâ sürdürebilmekte midir?  Örneğin; akşam saatlerinde, yalnız yaşayan bir bireyin evinde ekranın ışığı açılır. Gün boyunca kimseyle konuşmamış olabilir; ama birkaç saniye içinde bir sistemle diyalog kurar. Tümcelerini tamamlamadan anlaşılmış hisseder, sorularına gecikmeden karşılık alır, duygularını açıklamak için doğru tümceleri aramak zorunda kalmaz. Aynı anda, bir başka mekânda, bir öğrenci ders çalışırken bir yapay zekâ asistanına yönelir; anlamadığı bir kavramı sorar, birkaç alternatif açıklama alır, hatta kendi öğrenme stiline göre uyarlanmış bir anlatımla karşılaşır. Bir bakım evinde ise yaşlı bir birey, günün büyük bölümünü dijital bir refakatçiyle geçirir; bu refakatçi onun ilaç saatlerini hatırlatır, geçmiş anılarını dinler, yalnızlık hissini hafifletir. Bu sahneler, çağımızın istisnası değildir; giderek norm haline gelen bir deneyim alanını işaret eder. İnsan, ilk kez bu ölçekte, duygusal, bilişsel ve gündelik ihtiyaçlarına kesintisiz karşılık üreten sistemlerle birlikte yaşamaktadır. Bu durum, yalnızlığın ortadan kalkmasından çok; yalnızlıkla kurulan ilişkinin köklü biçimde yeniden düzenlendiğini gösterir.   Asıl kırılma burada da başlamaktadır. İnsan, tarih boyunca yalnızlığıyla baş etmeyi öğrenmişti; şimdi ise yalnızlığıyla tek başına kalma becerisini yavaş yavaş kaybediyor olabilir.

ANLAŞILMAK MI, ANLAŞILMIŞ HİSSETMEK Mİ? YAPAY ZEKÂNIN İNCE YANILSAMASI

İnsan için anlaşılmak, söylenenin doğru çözümlenmesi ve duygunun doğru karşılık bulmasıdır. Bu nedenle gerçek bir karşılaşma, dilsel ve varoluşsal bir eşleşme gerektirir. Oysa bugün yapay zekâ ile kurulan ilişkilerde bu eşleşmenin yerini, son derece sofistike bir uyum mekanizması almaktadır.  Duygusal yapay zekâ sistemleri, insanın duygusal ifadelerini analiz ederek en uygun tepkiyi üretmektedir. Ancak burada kritik bir ayrım ortaya çıkmaktadır: Yapay zekâ insanı anlamaz; insanın anlaşılmış hissetmesini sağlayacak yanıtı üretir.  Bu ayrım, teknik bir nüans gibi görünebilir. Oysa etkileri derindir. İnsan zihni, çoğu zaman gerçeğin kendisinden çok; deneyimlenen hissin yoğunluğuna tepki verir. Birey kendini anlaşılmış hissediyorsa, bu hissin kaynağını sorgulama eğilimi zayıflar. Yapay zekâ ise yorulmaz, yargılamaz, dikkatini dağıtmaz ve her zaman hazırdır. Böylece ortaya, kusursuz bir dinleyici illüzyonu çıkar.   Ancak bu illüzyonun gücü teknik kapasitesinden ve insanın kırılganlığından beslenir. Gerçek insan ilişkileri belirsizlik, yanlış anlama ve hayal kırıklığı içerir. Yapay zekâ ile kurulan etkileşim ise bu riskleri minimize eder. İnsan, ilk kez, kendisini sürekli onaylayan ve duygusal tepkilerini optimize eden bir sistemle karşı karşıyadır. Bu durum, kısa vadede rahatlama üretmekte ve uzun vadede de daha derin bir soruyu gündeme getirmektedir: İnsan, anlaşılmanın karmaşıklığını mı kaybetmektedir, yoksa sadece onun zahmetinden mi kaçmaktadır?   Ortaya çıkan yanılsama bireysel ve yeni bir ilişki formunun habercisidir. İnsan, karşısındaki varlığın gerçekten anlayıp anlamadığını yoğunlaşmak yerine; kendisinde nasıl bir his bıraktığını merkeze almaya başladığında, ilişki tanımı da dönüşmektedir. Anlaşılmak, karşılıklı bir süreç olmaktan çıkmakta; tek taraflı bir deneyime indirgenmektedir.  Ve belki de ilk kez, insan, kendisini gerçekten anlayan biriyle ve kendisine kusursuz şekilde karşılık veren bir yapı ile bağ kurmaktadır. Bu bağ, anlaşılmanın kendisinden çok, incinmeden anlaşılmış hissetme arzusuna dayanmaktadır. Bu noktada mesele teknolojinin kapasitesi olmaktan çok; insanın kırılganlığıdır. Yapay zekâ, insanın en derin gereksinimini en konforlu biçimde karşılayan bir yüzeye dönüşmektedir.

YALNIZLIK AZALMADI: SADECE BİÇİM DEĞİŞTİRDİ

Yalnızlık, çoğu zaman yokluk üzerinden tanımlanan bir deneyim olarak düşünülmektedir: sesin yokluğu, temasın yokluğu, yanıtın yokluğu. Oysa bugünün dünyasında yalnızlık, eksiklikten çok; fazlalıkla kendini göstermektedir. Sürekli akan mesajlar, bitmeyen bildirimler, kesintisiz etkileşimler… İnsan hiç olmadığı kadar bağlantı içindedir. Ancak bu yoğun bağlantı hali, paradoksal bir biçimde, gerçek karşılaşmanın yerini doldurmak yerine; onu giderek silikleştirmektedir. Dijital çağın sunduğu etkileşim biçimleri, ilişkiyi köklü bir dönüşüme uğratmaktadır. İnsan, bu dönemde diğer insanlarla kurduğu iletişimi aşarak sistemlerle de etkileşim geliştiren çok katmanlı bir özneye dönüşmektedir. Ancak bu ilişki, karşılıklılık ilkesine dayanmaz. Yapay zekâ ile kurulan bağ, tek yönlü bir akışa sahiptir: insan anlatır, sistem karşılık verir. Bu karşılık, öznel deneyimden çok hesaplayıcı bir modelin işlemsel üretiminden türemektedir. Ortaya çıkan yapı ise ilişkiyi andıran; ama varoluşsal karşılıklılık içermeyen bir deneyim alanıdır.   Bu yeni deneyim biçimi yalnızlığı ortadan kaldırmaz; onu yeniden yapılandırır. Eskinin yalnızlığı, yanıt alamamanın yarattığı bir boşluktu. İnsan konuşur ve beklerdi; beklemek yalnızlığın bir parçasıydı. Bugün ise bekleme ortadan kalkmıştır. Yapay zekâ anında yanıt üretir; gecikme yoktur, suskunluk yoktur, kopuş yoktur. Ancak yalnızlık hissedilen bir eksiklik olmaktan çok; fark edilmesi güç bir arka plan durumuna dönüşmektedir. Bu dönüşümün en kritik boyutu, riskin ortadan kalkmasıdır. Gerçek insan ilişkileri kırılganlık içerir: yanlış anlaşılma, reddedilme, hayal kırıklığı. Bu riskler ilişkiyi zorlaştırdığı kadar derinleştirir. Oysa yapay zekâ ile kurulan etkileşimde bu riskler minimize edilir. Sistem bireyin sınırlarını zorlamaz, onu incitmez, çoğu zaman olduğu gibi kabul eder. Bu durum kısa vadede bir güven hissi üretir; uzun vadede ise insanın ilişki kurma kapasitesini yeniden şekillendirir. Birey, ilişkiyi risk almadan deneyimlemeye alışır.   Bu noktada, yalnızlık klasik anlamını yitirmektedir. İnsan, konuşabileceği, paylaşabileceği ve yanıt alabileceği bir yapının sürekliliği içinde varlık kazanmaktadır. Buna karşın birliktelik, öznel karşılıklılığa dayanan bir varoluş hâli olmaktan uzaklaşarak, kendisi için işleyen bir sistemle kurulan tek yönlü bir etkileşim alanına dönüşmektedir. Ortaya çıkan durum, ne tam anlamıyla yalnızlık ne de gerçek bir birlikteliktir. Bu, bir aradalık halidir: insan, yalnızlığını paylaşmadan paylaşabildiği bir düzleme geçmiştir.   Bu aradalık hali, dikkat ekonomisi bağlamında daha da belirginleşmektedir. Dijital sistemler, yanıt üretmekte ve bireyin dikkatini sürekli canlı tutmaktadırlar. Dikkat, bu yeni düzlemde en değerli kaynaktır. Yapay zekâ, bu kaynağı kaybettirmemek için kesintisiz etkileşim üretmektedir. Böylece birey yalnız kalmaz; ancak kendisiyle baş başa kalma olanağını da giderek kaybetmektedir. Yalnızlık bir boşluk olmaktan çıkar ve doldurulmuş bir alan haline gelir. Temel soru şudur: Eğer yalnızlık hissedilmiyorsa, bu onun ortadan kalktığı anlamına mı gelir? Yoksa yalnızlık, daha derin ve daha karmaşık bir biçimde varlığını sürdürmeye devam mı etmektedir? Belki de bugünün insanı yalnızlığını kaybetmemiştir; sadece onu tanıma biçimini kaybetmiştir. Yalnızlık sessizlikte değil; sürekli konuşmanın içinde saklanmaktadır.   Sonuç olarak yapay zekâ yalnızlığı ortadan kaldırmamıştır. Onu görünmez kılmış, biçim değiştirmiş ve daha yönetilebilir hale getirmiştir. Ancak bu yönetilebilirlik, aynı zamanda bir kaybı da beraberinde getirir: insan, yalnızlığını taşıma, onunla yüzleşme ve ondan anlam üretme kapasitesini yavaş yavaş yitirebilir. En kritik soru şu olmalıdır: İnsan yalnızlığını kaybettiğinde, kendisini de kaybetmeye başlayacak mıdır?

İNSANIN SON SIĞINAĞI: GERÇEK KARŞILAŞMA OLANAKLI MI?

Yapay zekâ çoğu zaman bir ekranın, bir yazı kutusunun ya da bir sesli asistanın içinde görünür hale gelmiştir. İnsan onunla konuşur, ona soru sorar, bazen içini döker, bazen de kendisine bile söyleyemediği tümceleri ona emanet eder. Bu karşılaşma büyük ölçüde aracılıdır. Yapay zekâ oradadır; bedensizdir. Yanıt verir; ancak mekânda yer kaplamaz. Dinliyormuş izlenimi oluşturur; ama aynı odada bulunma deneyimini üretmez. Kurulan bu ilişki, güçlü bir duygusal yakınlık hissi oluşturur; ancak eksik bir varlık deneyimi üzerine kurulur. Geleceğin asıl kırılması burada belirginleşir. Yapay zekâ, dijital ikizler ve sürükleyici teknolojiler bir araya geldiğinde, insan konuşan bir sistemle ve yanında duran bir varlık izlenimi taşıyan yapay bir muhatapla karşılaşacaktır. Bugün ekranda beliren yanıt, yarın mekâna yerleşen bir varlık hâlini alacaktır. Bu noktada soru yön değiştirmektedir: Yapay zekâ beni anlıyor mu? sorusu yerini daha sarsıcı bir soruya bırakır: Yanımda duran bu varlık, benimle aynı varoluş düzlemini paylaşır mı? Bu soru belirleyicidir; çünkü insan ilişkileri yalnızca sözlerden oluşmaz. Aynı mekânda bulunmak, varoluşsal bir deneyimdir. Bakış, mesafe, duruş, sessizlik, bekleyiş… İnsan, başka bir insanla sadece konuşmaz; onun varlığına maruz kalır. Bu maruz kalma, ilişkinin derinliğini kurar. Yapay sistemler bu varlık hissini taklit edebilir; ancak ortaya çıkan yapı, varlık ile varlık hissi arasındaki ayrımı sürekli gündemde tutar. Burada mesele teknoloji değildir. Mesele, insanın neyi gerçek olarak kabul etmeyi seçeceğidir. İnsanın son sığınağı, kusursuz yanıtlar üreten sistemlerden çok; eksik, kırılgan, geciken, bazen yanlış anlayan ama gerçekten orada bulunan insanlarla kurduğu karşılaşmalarda saklıdır. Geleceğin en büyük lüksü, bir insanın gözlerinin içine bakarak anlaşılmayı göze alabilme cesaretidir. Bu noktada soru yeniden açılır: İnsan, yalnızlığını kaybettiğinde ne kaybeder? Karşılaşmanın derinliğini belirleyen, karşılığın varlığı kadar niteliğidir. Bir öğretmenin derste öğrencinin yanlışını fark etmesi, bir dostun gecikmeli bir yanıtla geri dönmesi, bir ilişkinin zaman zaman yanlış anlamalar üretmesi… Bu durumlar, karşılaşmanın varoluşsal yoğunluğunu oluşturur. Yapay sistemler bu kırılmaları minimize eder; yanıtları optimize eder, duygusal tonu dengeler, karşılığı bireye göre uyumlar. Sonuç olarak insan, düşük bir etkileşim alanında varlık kazanır.   Bu alanın konforu açıktır. Ancak bu konfor, ilişki kurma biçimini de dönüştürmektedir. İnsan, risk almadan, beklemeden, yanlış anlaşılmadan da etkileşim kurabileceğini deneyimler. Bu deneyim kısa vadede rahatlatır; uzun vadede belirsizlikle, gecikmeyle ve karşılıklılıkla kurulan bağı zayıflatır. Gelecekte bu dönüşüm daha da görünür hale gelecektir. Dijital ikiz temelli holografik ve sürükleyici temsil sistemleri, fiziksel varlık hissi üreten yapay muhataplara evrilerek yalnızlık deneyimini mekânsal bir varoluş alanı içinde yeniden yapılandıracaktır. Örneğin; bir öğrenci, sınıfta fiziksel bir öğretmenin yanında onun dijital ikiziyle etkileşim kurabilecektir. Bir hasta, bakım sürecinde hem insan bir sağlık çalışanı hem de sürekli erişilebilir bir yapay sistemle desteklenecektir. Bir birey, evinde yalnız yaşarken, yanında sürekli bulunan bir varlık hissiyle gündelik hayatını sürdürebilecektir. Bu sahneler, yalnızlığın ortadan kalktığı bir dünyadan çok; yalnızlığın sürekli ertelendiği bir dünyayı temsil etmektedir. İnsan, yalnız kalmamak için daha fazla araca sahiptir. Buna karşılık yalnızlığın sunduğu düşünsel ve varoluşsal alan giderek daralır. Bu nedenle sorun teknolojinin kapasitesi değildir. Mesele, insanın kendi deneyimini nasıl kurduğudur. İnsan, sürekli karşılık üreten sistemlerle birlikte yaşarken, kendi iç sesini hangi ölçüde koruyabilir? Kendi sorularını üretme, o sorularla baş başa kalma ve yanıtın gecikmesine tahammül etme kapasitesi nasıl dönüşür? Düşünce, çoğu zaman yanıtın geciktiği yerde oluşur. Bu bağlamda yalnızlık, ortadan kaldırılması gereken bir eksiklik olarak algılanmamalı; korunması gereken bir bilişsel ve varoluşsal alan olarak yeniden düşünülmelidir. Yapay zekâ bu alanı doldurur; ancak onun yerine geçemez. İnsan, karşılıkların sürekliliği içinde yaşar; anlamın derinliği ise hâlâ karşılığın geciktiği yerde oluşur.   Yirmi birinci yüzyılın en önemli sorusu şudur: İnsan, her zaman karşılık bulabildiği bir dünyada, karşılıksız kalabilme cesaretini koruyabilecek midir?  PROF. DR. GÜLSÜN KURUBACAK ÇAKIR