Dünya Yapay Zekâ Konferansı’nda tarihi adım: Doğu’nun “akıl” birliği

Teknoloji dünyası haftalardır ABD’nin yeni çip kısıtlamalarını konuşurken, Doğu cephesinde dip dalgası yaratacak dev bir adım atıldı. Şanghay'da kapılarını açan Dünya Yapay Zekâ Konferansı, bu yıl sadece dijital vizyonların paylaşıldığı bir fuar değil; teknoloji jeopolitiğinin yeniden yazıldığı tarihi bir zirveye dönüştü. Üstelik masada sadece teknoloji devleri değil, küresel diplomasinin en tepe ismi de vardı: BM Genel Sekreteri António Guterres’in de katılımıyla gerçekleşen zirvede, Çin ve Rusya başı çekmek üzere 29 ülke tarihi bir imza attı. Brezilya’dan Kazakistan’a, Endonezya’dan Pakistan’a uzanan bu koalisyon, küresel dengeleri sarsacak Dünya Yapay Zekâ İşbirliği Örgütü’nü (WAICO) kurduğunu duyurdu. Genel merkez mi? Tabii ki Şanghay. Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in açılıştaki şu cümlesi aslında fotoğrafın tamamını özetliyor: "Yapay zekâ, bir ülkenin tek başına sergilediği bir solo performans değil, küresel işbirliğinin bir senfonisi olmalıdır." Peki, bu romantik "senfoni" çağrısının arkasındaki sert gerçeklik ne?

ABD TEKELİNE KARŞI "DOĞU BLOĞU"

Bugün yapay zekâ dediğimizde aklımıza ilk gelenler kimler? OpenAI, Google, Anthropic, Microsoft... Hepsi ABD merkezli, hepsi Silikon Vadisi’nin kurallarıyla oynuyor. Üstelik Washington, son dönemde uyguladığı sert ihracat ambargolarıyla Çin’in yüksek performanslı çiplere erişimini kesmeye, Rusya’yı ise yaptırımlarla teknoloji ekosisteminin dışına itmeye çalışıyor. İşte tam bu noktada, köşeye sıkıştırılmak istenenler kendi oyun alanını kurmaya karar verdi. WAICO'nun ilan ettiği amaçlar kağıt üzerinde gayet makul görünüyor:

• Kapalı kutulara karşı "Açık Kaynak": Batı'nın dev şirketlerinin kapalı modellerine karşı, herkese açık ve geliştirilebilir alternatif kod yapıları sunmak.
• Küresel Güney'e Teknoloji Transferi: Asya, Afrika ve Latin Amerika ülkelerini kendi teknolojik yetki alanlarına çekmek.
• Ortak Etik ve Güvenlik: Batı merkezli kurallara bağımlı kalmadan kendi etik standartlarını belirlemek.

Ancak meselenin özü çok net: Dijital Egemenlik. Çin ve Rusya, yarının ekonomisini, savunmasını ve bilgisini yönetecek olan bu teknolojiyi tamamen Batı'nın vicdanına ve kurallarına bırakmak istemiyor.

GELECEKTE BİZİ NE BEKLİYOR?

Bu gelişme bize gösteriyor ki; Soğuk Savaş dönemindeki nükleer ve mekânsal yarış, artık "algoritmalar ve çipler" üzerinden yürüyor. Önümüzdeki dönemde teknoloji dünyasında iki farklı blok, iki farklı standart ve belki de iki farklı internet/yapay zekâ ekosistemi izleyeceğiz. Bir tarafta Silikon Vadisi’nin yüksek sermayeli ve kapalı devleri; diğer tarafta Şanghay merkezli, devlet destekli ve açık kaynak silahını kullanan devasa bir koalisyon. İmza töreninde BM Genel Sekreteri António Guterres'in de bulunması, bu hamlenin sadece bölgesel bir tepki olmadığını, küresel güç dengelerini sarsacak kurumsal bir yapıya büründüğünü kanıtlıyor. Şimdi asıl soru şu: Algoritmaların bölündüğü bir dünyada, insanlık ortak bir etik paydada nasıl buluşacak? Doğu'nun bu çıkışı Silikon Vadisi'nin tahtını sarsar mı bilinmez ama yapay zekâ yarışının artık bir "yazılım" meselesi değil, katı bir "jeopolitik" mesele olduğu kesin. AKADEMİSYEN-YAZAR DR. ZUHAL SÖNMEZER