Son günlerde teknoloji dünyası, “ölüm” kavramıyla alışık olmadığımız bir biçimde yüzleşiyor. Eski Disney Channel oyuncusu Calum Worthy tarafından kurulan 2wai adlı yapay zekâ uygulaması, kullanıcıların yalnızca birkaç dakika video kaydıyla vefat etmiş sevdiklerinin dijital avatarlarını oluşturmasını sağlıyor. Bu avatarlarla etkileşim kurulabiliyor, “konuşulabiliyor” ve duygusal bir diyalog kuruluyormuş gibi bir deneyim sunuluyor. Forbes’a göre uygulama viral bir tanıtım videosuyla yayıldı ve sosyal medyada büyük tepki topladı. Uygulamanın tanıtımında, bir kadının hamileliği boyunca vefat etmiş annesiyle görüntülü konuştuğu, daha sonra çocuk doğduktan sonra büyüdükçe de “anne-avatar” ile görüşmeye devam ettiği görülüyor. Bu senaryo, yasın zaman içinde “kapanmak” yerine sürekli yeniden canlandırılabileceği bir “dijital ölümsüzlük” vizyonu çiziyor. Bu tartışma, sadece bir teknoloji meselesi olmaktan çıkıyor. İletişim bilimleri, sosyoloji ve psikoloji açısından da derin çarpıcı sorular gündeme geliyor.
YAS SÜRECİNE YENİ BİR MÜDAHALE
Yas geleneği birçok toplumda kutsal bir ritüeldir: Ölüm, hatırlama, kabullenme, anma… Bu süreçler insan zihninde "yokluk" ve "bellek" dengesi etrafında şekillenir. Sağlıklı bir yas, genellikle zamanla anıların sabitlenmesini ve kaybın kabullenilmesini sağlayan bir
"kapanma" sürecini gerektirir. Fakat 2wai gibi bir araç, bu dengeyi kökten bozabilir.
Uygulamanın tanıtımında, bir kadının hamileliği boyunca vefat etmiş annesiyle görüntülü konuştuğu, daha sonra çocuk doğduktan sonra büyüdükçe de “anne-avatar” ile görüşmeye devam ettiği görülüyor. Bu senaryo, yasın zaman içinde “kapanmak” yerine sürekli yeniden canlandırılabileceği bir “dijital ölümsüzlük” vizyonu çiziyor.
Eleştirel sosyoloji ve psikoloji açısından bu, yas sürecinin doğal akışını kesintiye uğratabilir; insanlar, kaybettikleriyle yüzleşmek yerine onlarla “yeniden” konuşma seçeneğiyle meşgul olabilirler. Dijital avatarlar, sürekli aktif ve etkileşimli oldukları için, anıyı pasif bir hatıra (fotoğraf, video) olmaktan çıkarıp, aktif bir
"dijital ilişki sürdürme" eylemine dönüştürür. Bu durum, kişinin kendi duygusal bağımsızlığını kazanma sürecini yavaşlatarak, kaybın kabullenilmesi yerine ona
sürekli bir bağlantı kurulmasına yol açar. Bu da sağlıklı bir kabullenme sürecini zayıflatır, hatta durmaksızın tekrarlanan, döngüsel bir keder hali yaratabilir.
İLETİŞİMDE SİMÜLASYON VE GERÇEKLİK SORUNU
2wai avatarları, gerçek kişilerden alınan üç dakikalık video ile üretiliyor ve konuşurken gerçekçi jestler, yüz ifadeleri ve ses senkronizasyonu sunabiliyor. Bu durum, varlık yanılsamasını (illusion of presence) kuvvetlendiriyor: “Gerçekten karşımda o var mı yok mu?” sorusunu bulanıklaştırıyor.
İletişim kuramları açısından bu, medyanın aracılığıyla yapılan iletişim ile doğrudan, yüz yüze iletişim arasındaki farkı yeniden sorgulatıyor. Medya, iletişime aracılık ederken daima bir filtre görevi görür. Ancak yapay zekâ destekli bu avatarlar, filtreyi o kadar gerçekçi kılıyor ki, iletişim sosyologlarının da vurguladığı gibi, teknoloji yalnızca bir araç değil; aynı zamanda sosyal ilişkilerimizin içeriğini ve anlamını yeniden şekillendiren, gerçeklik algımızı manipüle eden bir aktör haline geliyor.
KİMLİK, BELLEK VE DİJİTAL AYAK İZİ
2wai, “insan benliğinin dijital bir arşivini oluşturma” vaadiyle lanse ediliyor. Worthy, uygulamayı bir “yaşayan arşiv” olarak tanımlamış: “Sevdiğimiz kaybettiklerimiz geleceğimizin bir parçası olabilir.” Ancak bu “arşiv”, salt bir fotoğraf ya da video kaydı değil; yapay zekâ tarafından üretilmiş, sürekli gelişen ve etkileşimli bir varlık.
Sosyolojik olarak bu durum şu soruları gündeme getiriyor: Ölümünden sonra birinin dijital ikizi kim tarafından ve nasıl “kontrol edilecek”? Bu avatarlar kimliklerinin bir temsili mi yoksa geliştiricinin algoritmik tercihlerine göre şekillenmiş bir manipülasyonu mu? Dijital kimliğin böyle kullanımı, kişisel verinin mülkiyeti, dijital miras ve mahremiyet açısından ciddi etik riskler barındırıyor.
TİCARİLEŞTİRME VE DUYGUSAL EMEK
İnternette yöneltilen eleştirilerin önemli bir kısmı, 2wai’ın “kederden kâr elde etme” potansiyeli üzerine. Bazı kullanıcılar, uygulamanın bir abonelik modeliyle çalışacağını ve böylece yas sürecinin ticarileştirilebileceğini öne sürüyor.
Eleştirel sosyoloji bunu
“duygusal emek” bağlamında değerlendirebilir: Yas, normalde içsel ve kişisel bir süreçtir. Ancak bu süreç bir ürün haline geldiğinde — bir “avatar aboneliği”ne dönüştüğünde — duygular ekonomik bir meta haline geliyor. Kullanıcı, kederini dindirmek için sürekli bir finansal yükümlülük altına giriyor. Bu meta ilişkisi, hem kullanıcıların hem de şirketin çıkarlarını dengelerken etik sınırları zorlayabilir ve yasın doğal, ücretsiz toplumsal destek mekanizmalarını değersizleştirebilir.
RUH SAĞLIĞI ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ
Sosyal medya tepkilerine bakıldığında, birçok kişi uygulamanın ruh sağlığı açısından potansiyel zararlı etkilerine dikkat çekiyor. Bazıları, insanların “gerçekten orada olmayan” bir varlığa bağlanmasının psikolojik olarak tehlikeli olabileceğini düşünüyor.
Eleştirel bir bakış açısıyla, bu riskler sadece bireysel değil toplumsal bir boyuta da sahip: Yapay zeka destekli “ölü olanla iletişim” kültürü, yas sürecinin toplumsal ritüellerini ve destek mekanizmalarını erozyona uğratabilir. İnsanlar, kaybı topluluk içinde paylaşmak ve destek gruplarına katılmak yerine, daha az "gerçek" etkileşim kurarak ekranlara yönelir hale gelebilir. Bu, toplumun ortak kederle başa çıkma becerisini zayıflatabilir.
TEKNOLOJİ Mİ, SORGULAMA MI?
2wai, teknolojiyi kullanarak insan deneyimlerini genişletme potansiyeli sunuyor. Kimlik, hafıza, bağ ve kayıp gibi temel insani duygular bu uygulama sayesinde yeni bir biçim kazanıyor. Ancak her “yeni biçim” beraberinde riskleri de getiriyor.
İletişim bilimcileri ve sosyologlar için burada kritik olan, bu tür teknolojilerin sadece teknik kapasitesine değil, insanlığı dönüştürme gücüne odaklanmak. Biz, kaybettiklerimizle “sonsuz bir konuşma” vaadiyle karşı karşıya mıyız, yoksa ölümün ve yasın doğal sınırlarını ihlal eden, duygusal bağımlılık yaratma potansiyeli olan bir simülasyon mu yaratılıyor?
Bu sorular, sadece bireysel kullanıcıların değil, toplumun da bir sorumluluğu. Çünkü her teknolojik adım, insanlığın sosyal ve duygusal dokusunu yeniden yazıyor.
GAZETECİ – YAZAR – AKADEMİSYEN ZUHAL SÖNMEZER