Son Soru

  Son Soru... İnsan, tarih boyunca yarattığı şeyden bir gün korkmuştur. Önce ateşi keşfetti. Karanlık mağaralarda yaşayan insan, ilk kez alevin karşısına geçtiğinde sevindi. Soğuktan korunacağını düşündü, gecenin karanlığını yeneceğini düşündü, doğaya karşı ilk zaferini kazandığını sandı. Ama çok geçmeden anladı ki ateş yalnızca ısıtan değildir. Aynı zamanda yakandır. Sonra silah yaptı. İlk başta kendini vahşi doğadan korumak için… Sonra sınırlarını savunmak için… Fakat zaman geçti ve insan, kendi elleriyle yarattığı metali yine kendi kalbine doğrulttu. Silah, güvenliğin değil, milyonlarca ölümün sembolüne dönüştü. Daha sonra atomu parçaladı. Bu, insan aklının zaferiydi. Bilim, evrenin sırlarını çözmeye bir adım daha yaklaşmıştı. Fakat o aynı atom, bir sabah tüm insanlığa tek bir gerçeği gösterdi: İnsan, bazen kendi zekâsından bile korkabilir. Tarih boyunca insan üretti. Ve her ürettiği şeyin ardından aynı soruyu kendine sordu: “Acaba bunu gerçekten kontrol edebilecek miyim?” Bugün tarih yeniden aynı döngünün içinde. Ama bu kez insanın yarattığı şey ne ateş… Ne silah… Ne de atom. Bu kez insan, kendi aklının bir yansımasını yarattı. Yapay zekâ. Yirmi birinci yüzyılın görünmeyen ama sınır tanımayan sessiz devrimi. Bir zamanlar bilim insanlarının aylar süren araştırmalarla ulaştığı bilgiye bugün birkaç saniyede erişiliyor. Bir ressamın haftalarca üzerinde çalıştığı tablo… Bir bestecinin aylar boyunca yazdığı eser… Bir öğretmenin hazırladığı ders planı… Bir gazetecinin günlerce topladığı bilgi… Bir yazarın gecenin sessizliğinde inşa ettiği hikâye… Artık birkaç saniye içinde bir ekranın üzerinde oluşabiliyor. Teknoloji gelişti. İnsan rahatladı. Fakat tarih bize bir şeyi öğretmiştir. Rahatlık her zaman ilerleme anlamına gelmez. Bazen rahatlık, çürümenin başlangıcıdır. Gülnaz yirmi yıldır yazıyordu. Onun için kelimeler yalnızca harflerden ibaret değildi. Kelime, hafızaydı. Kültürdü. Bir milletin geçmişiydi. Bir toplumun belleğiydi. Bir sabah çalıştığı gazeteye geldi. Editör ona sakin bir ses tonuyla konuştu. — Artık senin yazılarına ihtiyacımız kalmadı. Gülnaz şaşkınlıkla baktı. — Neden? Editör bilgisayar ekranını işaret etti. Yeni bir program açılmıştı. “... — sizin yerinize düşünür.” Gülnaz hafifçe gülümsedi. — Benim yerime düşünemez. Denemek istedi. Yazdı: “Bana savaş üzerine bir deneme yaz.” Üç saniye. Metin hazırdı. Sonra tekrar yazdı. “Anne sevgisi hakkında etkileyici bir hikâye oluştur.” İki saniye. Yeni bir metin ortaya çıktı. Oda sessizleşti. Gülnaz ilk kez şunu hissetti. Sorun onun işsiz kalması değildi. Sorun daha büyüktü. Eğer insan üretmeyi bırakırsa… Bir süre sonra düşünmeyi de bırakır. O gün dışarı çıktı. Bir parkta çocuklar vardı. Ama tuhaf bir manzara dikkatini çekti. Kimse birbirine bakmıyordu. Herkesin elinde ekran vardı. Küçük bir kız babasına yaklaşıp sordu. — Baba, gökyüzü neden mavidir? Adam telefona baktı. Yapay zekâ cevap verdi. — Atmosferde ışığın saçılması sebebiyle. Küçük kız bir kez daha sordu. — Peki sen neden böyle düşünüyorsun? Adam sustu. Gülnaz o an her şeyi anladı. Sorun teknolojinin gelişmesi değildi. Sorun, insanın düşünme alışkanlığını kaybetmeye başlamasıydı. Yüzyıllar boyunca kitaplar insanı geliştirdi. Çünkü kitap cevap vermezdi. Kitap insanı düşünmeye zorlar. Sorgulamaya iterdi. Bugün ise soru oluşmadan cevap hazır. İnsan zihninin en tehlikeli tembelliği tam da burada başlıyor. insanlara soru sormayı öğretti. hayal gücünün sınırı olmadığını gösterdi. ise şunu söyledi: “Hayal gücü bilgiden daha önemlidir.” Bu insanların ortak bir yönü vardı. Onlar cevap aramıyordu. Onlar soru üretiyordu. Çünkü insanlığı büyüten şey cevaplar değildir. Doğru sorulardır. Bugün ise insanlık öyle bir döneme yaklaşıyor ki artık soru sormayı bile makinelere bırakıyor. Ve belki de asıl tehlike tam olarak burada başlıyor. Gece olduğunda Gülnaz yeniden bilgisayarın başına geçti. Ekranda sistem ona tek bir soru sordu. “Size nasıl yardımcı olabilirim?” Uzun süre düşündü. Sonra klavyeye yavaşça yazdı. “Söyle bana… insan olmanın anlamı nedir?” Ekran birkaç saniye boyunca sessiz kaldı. Ardından cevap geldi. “Bu soruya cevap veremiyorum.” Gülnaz gülümsedi. İlk kez rahat bir nefes aldı. Çünkü anlamıştı. Bir makine milyonlarca kitap okuyabilir. Saniyeler içinde roman yazabilir. Müzik besteleyebilir. Milyarlarca hesaplama yapabilir. Ama… Bir annenin gece boyunca çocuğu için ettiği duayı hissedemez. Bir askerin vatanı uğruna son nefesinde ne düşündüğünü anlayamaz. Bir şairin kimsenin bilmediği acıyı dizelere nasıl dönüştürdüğünü çözemez. Ve hiçbir algoritma… Bir insanın hiçbir çıkar beklemeden başka bir insana neden iyilik yaptığını açıklayamaz. Belki gelecekte robotlar fabrikalarda çalışacak. Öğretmenlerin yerini programlar alacak. Doktorlar sanal sistemler üzerinden tedavi uygulayacak. Mahkemelerde kararları algoritmalar verecek. Belki devletler bile teknolojiyle yönetilecek. Ama bütün bunların ortasında tek bir soru hep var olacak. En önemli soru. Biz teknolojiyi mi yaratıyoruz… Yoksa fark etmeden kendi yerimizi ona mı bırakıyoruz? Belki de çağımızın en büyük sorunu ekonomik krizler değildir. Savaşlar değildir. Siyasi çatışmalar değildir. En büyük tehlike, insanın yavaş yavaş kendi özünden uzaklaşmasıdır. Bir gün tarih kitapları bu dönemi şöyle yazabilir: “İnsan, ilk kez kendi yarattığı zekâya hayran kaldı… ve neredeyse kendisini unuttu.” Çünkü teknoloji hayatı değiştirebilir. Ama dünyayı değiştiren hiçbir zaman makineler olmamıştır. Dünyayı değiştiren şey her zaman insan ruhudur. Eğer bir gün insan ruhu susarsa… Makinalar konuşmaya başlar. Ve işte o gün dünyanın sonu gelmez. Ama insanlık sessizce yok olmaya başlar. Belki de bu yüzyılın en büyük savaşı ülkeler arasında olmayacak. Tanklar olmayacak. Silah sesleri duyulmayacak. Bu savaş görünmeyecek. Çünkü bu savaş… İnsan ile kendi yarattığı akıl arasında yaşanacak. Tarihin en sessiz savaşı. Ve dünyanın geleceği tek bir soruya bağlı kalacak. “Biz geleceği mi inşa ediyoruz… yoksa gelecek bizi yeniden mi şekillendiriyor?”   Yazar: Ragsana Babayeva Azerbaycan