Kırık bir bacak, trilyonluk bütçeler ve şifasını arayan sistem

1

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Çocukluk yıllarımda, bir merdiven basamağında başlayan ve ayağımın kırılmasıyla sonuçlanan o zorlu günleri zihnimde her yokladığımda, aslında sadece kendi kişisel tarihimi değil, bir memleketin kurumsal hafızasındaki o derin boşluğu da hatırlarım. Otuz yıl öncesinin sağlık sistemini, SSK kuyruklarının çaresizliğini, üniversite ya da devlet hastanelerine adım atmanın bile bir imtiyaz sayıldığı o acıklı günleri anımsamak zor değil. O dönemde bir hekim bulabilmek, başlı başına bir şükür vesilesiydi. Sürekli koşup oynamak isteyen bir çocuğun hareket kısıtlılığıyla yeniden tanımlanması bir yana; asıl trajedi, tedavi sonrasında yapılması gerekenler ve bu rahatsızlığın gelecekte doğuracağı riskler hakkında en ufak bir bilgilendirmenin dahi yapılmamış olmasıydı. Şayet ailem o gün o asgari bilgilendirmeyle muhatap olabilseydi, bugün çok daha konforlu bir yaşam sürüyor olurdum.

Bu şahsi hikâye, aslında bugün de tam olarak aşamadığımız devasa bir sistemsel sorunun mikroskobik bir yansımasıdır. Türkiye’de sağlık sistemi, adeta ontolojik bir saplantıyla yalnızca “tedavi” üzerine bina edilmiş durumdadır; oysa koruyucu hekimlik dediğimiz o hayati zemin henüz emekleme aşamasındadır. Mesele sadece hastalandıktan sonra ne yapılacağı değildir; mesele, bireylerin ve toplumun sağlık risklerini (davranışsal faktörler, çevresel tehditler, salgınlar) doğru, anlaşılır ve zamanında öğrenerek bilinçli kararlar alabilmesidir. İşte buna “sağlıkta risk iletişimi” diyoruz. Bu iletişim ağı; kamu kampanyaları, hekim-hasta diyalogları, dijital araçlar ve kriz dönemlerindeki resmi bildirimler gibi enstrümanlarla işleyen sistematik bir süreçtir.

RİSK İLETİŞİMİ VE ÖNLEME EKONOMİSİ

Risk iletişimi, yalnızca soyut bir halk sağlığı ideali değil; aynı zamanda rasyonel bir “önleme ekonomisi” aracıdır. Bu mekanizma, doğrudan tedavi maliyetlerini değil, erken müdahale üzerinden dolaylı ama devasa bir tasarruf üretir:

• Davranışsal Dönüşüm: Sigara, hareketsizlik, obezite ve sağlıksız beslenme gibi risklerin bedeli açık ve ikna edici bir dille anlatıldığında, toplum spor yapma veya tarama yaptırma gibi koruyucu davranışlara yönelir. Bu durum kronik hastalıkların (kalp-damar, diyabet, kanser) insidansını düşürür. Uluslararası modeller, risk iletişimiyle desteklenen önleme programlarının sağlık harcamalarında %5 ile %15 arasında tasarruf sağladığını göstermektedir. Tabi ki bu dönüşüm için eğitim sisteminden, çalışma hayatına kadar tam bir seferberlik ortamı oluşturulması elzemdir.
• Tedavi Uyumu: Hekim ile hasta arasındaki şeffaf iletişim (paylaşımlı karar alma), hastanın ilaçlarını düzenli kullanmasını ve randevularına gelmesini sağlar. Uyumsuzluk kaynaklı acil servis kullanımı azalır. ABD verilerine göre, hasta-sağlık profesyoneli arasındaki iletişim engellerin kaldırılmasının, yılda 671 bin önlenebilir vakayı engelleyerek 6,8 milyar dolar tasarruf sağlayabileceği hesaplanmıştır.
• Kriz ve Salgın Yönetimi: COVID-19 pandemisinde de gördüğümüz üzere, şeffaf risk iletişimi panik ve yanlış bilgi yayılımını durdurur, aşı kabulünü artırır ve hastane kapasitelerinin daha verimli kullanılmasını sağlar. Maalesef günümüzün dezenformasyon ortamında tarihin tozlu sayfalarına gönderilen eski hastalıkların hortladığını görüyoruz.

Meselenin Türkiye’deki mali boyutuna baktığımızda karşımıza çıkan tablo son derece çarpıcıdır. Sosyal Güvenlik Kurumu’nun (SGK) 2025 yılı için öngörülen sağlık harcaması yaklaşık 1,35 trilyon TL’dir. Kronik hastalık yükünde sağlanacak %5 ila %10’luk bir azalma bile, yıllık 70 ile 135 milyar TL arasında potansiyel bir tasarruf anlamına gelmektedir. Sadece bu tasarrufla bile onlarca şehir hastanesi yapmak mümkündür. Sağlık Bakanlığı’nın fazla kilo ve bağımlılıkla mücadele kampanyaları farkındalık yaratma açısından etkilidir; ancak bu çabaların yeni medya araçlarıyla desteklenerek genişletilmesi elzemdir.

REFAH, İTİMAT VE TOPLUMSAL DAYANIŞMA

Bütün bu ekonomik dökümün ötesinde, risk iletişimi aslında bir “toplumsal sermaye” inşasıdır. Bireyler riskleri kavrayıp kendi sağlıklarını yönetme becerisi kazandıkça, toplumdaki sağlık okuryazarlığı artar ve dezavantajlı grupları da koruyan bir eşitlik zemini oluşur. Hastalık yükü hafifledikçe, ortalama sağlıklı yaşam süresi uzar, iş gücü verimliliği artar ve sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliği desteklenir.

Şeffaf, tutarlı ve empatik bir iletişim, sağlık otoritelerine ve dolayısıyla devlete duyulan güveni artırır. Güvenin tesis edildiği bir ortamda krizlere dayanıklılık yükselirken, toplumsal gerilim düşer; korkunun yerini, ortak risk algısı ve dayanışmayı besleyen “biz” bilinci alır. Risklerin yönetilebilir olduğuna dair inanç, bireysel ve toplumsal kaygıyı yatıştırarak daha mutlu ailelerin ve üretken toplulukların yeşermesine zemin hazırlar.

Sözün özü; sağlıkta risk iletişimi, yalnızca acil durum sirenleri çaldığında başvurulacak bir mekanizma değildir. Günlük yaşamda sürdürülebilir bir “sağlıklı toplum” kültürü yaratmanın en rasyonel yoludur. Mesajların bilimsel temelli, kültürel kodlara uygun, erişilebilir ve çok paydaşlı (bakanlık, yerel yönetimler, medya, sivil toplum) bir koordinasyonla yönetildiği bir sistem şarttır. Aksi takdirde, bütçeler büyümeye, hastaneler dolup taşmaya devam ederken; sistem ayağımızın takıldığı o ilk merdiven basamağında bizi korumaktan aciz kalmayı sürdürecektir.

DR. EMRE DİNÇER