Birleşik Zekâ Çağında algoritmik egemenlik: Palantır manifestosu

1

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Palantir Technologies, 2003 yılında Peter Thiel, Alex Karp, Stephen Cohen ve Joe Lonsdale tarafından Amerika Birleşik Devletleri’nde kurulmuştur. Şirket, ilk yıllarından itibaren özellikle CIA destekli yatırım mekanizmalarıyla büyümüş; kısa sürede istihbarat, savunma ve kamu yönetimi alanlarında veri analitiği ve yapay zekâ çözümleri geliştiren bir aktör haline gelmiştir. Bugün Palantir’i bir yazılım üreticisi olarak değerlendirmek yeterli bir çerçeve sunmaz. Pentagon, NATO ve çeşitli devlet kurumlarıyla kurduğu ilişkiler, şirketin karar destek sistemlerinden operasyonel analizlere kadar uzanan geniş bir uygulama alanında yer aldığını göstermektedir. Bu durum, şirketi teknoloji üretimiyle sınırlı bir yapıdan çıkararak daha geniş bir etki alanına taşımaktadır. Palantir, veri akışlarını işleyen bir sistem olmanın ötesinde; güvenlik ve strateji alanlarında karar süreçlerine veri temelli katkı sunan bir yapı olarak öne çıkmaktadır. Şirket; veri, güvenlik ve strateji kesişiminde konumlanan, araç üretiminin ötesine geçen ve mevcut karar süreçleri içinde işlev kazanan bir bileşen haline gelmiştir.

Palantir’in 18 Nisan 2026 tarihinde X platformunda paylaştığı The Technological Republic, in brief başlıklı 22 maddelik metin, CEO Alex Karp ile Nicholas Zamiska’nın 2025 tarihli The Technological Republic kitabının yoğunlaştırılmış bir özeti olarak dolaşıma girmiştir. Söz konusu metin, doğrudan şirket tarafından kaleme alınmış bir politika belgesi niteliği taşımamaktadır. Metin, kitabın temel tezlerini kısa ve yoğun bir çerçeve içinde yeniden kuran bir öz niteliği taşımaktadır. Metin; Silicon Valley’nin ulusa karşı sorumluluğunu yeniden ele almakta, savunma teknolojilerini stratejik bir gereklilik olarak tartışmaya açmakta ve yapay zekâ temelli sistemleri tarihsel bir dönüşüm hattı içinde değerlendirmektedir. Aynı zamanda yumuşak gücün sınırlarını gündeme taşıyarak, sert güç üretim kapasitesinin yeniden düşünülmesine yönelik bir tartışma alanı açmaktadır. Business Insider, The Guardian, Al Jazeera ve TechCrunch gibi uluslararası medya kuruluşlarının metni kısa sürede gündeme taşıması, çerçevenin akademik bir tartışma alanında kalmadığını; daha geniş bir kamuoyu içinde dolaşıma girdiğini göstermektedir. Metnin bireysel bir görüş metni olmanın ötesine geçerek; kurumsal ve jeopolitik bir tartışma zemini oluşturduğunu ortaya koymaktadır.

Metnin bağlamı, Palantir’in savunma ve kamu kurumlarıyla kurduğu doğrudan operasyonel ilişkiler üzerinden somutlaşmaktadır. Şirketin veri analitiği ve yapay zekâ sistemlerini askerî ve güvenlik odaklı yapılara bütünleştiren projeleri, metinde dile getirilen görüşlerin uygulama karşılıklarını görünür kılmaktadır. 2025 yıllık raporunda gelirlerinin önemli bir bölümünün kamu müşterilerinden geldiğinin belirtilmesi ve ABD kamu gelirinde kaydedilen artış, söz konusu ilişkinin ekonomik boyutunu ortaya koymaktadır. Aynı dönemde Reuters tarafından aktarılan bilgiler, Pentagon’un Palantir’in Maven sistemini daha merkezi bir yapı içinde değerlendirdiğini ve sistemin hedef belirleme ile operasyonel planlama süreçlerinde kullanıldığını göstermektedir. Verilen örnekler, söz konusu 22 maddelik metnin kuramsal bir çerçeve sunduğunu ve belirli teknolojik uygulamalar, kurumsal ilişkiler ve stratejik yönelimler içinde anlam kazandığını ortaya koymaktadır. Metin; ürün geliştirme süreçleri, kamu iş birlikleri ve savunma teknolojileri ekseninde şekillenen daha geniş bir tartışmanın parçası olarak değerlendirilmelidir.

PALANTİR MANİFESTOSUNUN YİRMİ İKİ MADDESİNİN KURAMSAL DÜZLEMDE YENİDEN OKUNMASI

Metin, içerdiği ifadelerin ötesine taşınarak üretildiği kurumsal zemin, üstlendiği işlev ve açığa çıkardığı güç ilişkileri içinde okunmalıdır. Palantir Manifestosu, yirmi iki maddelik yoğun yapısıyla bir düşünce özeti sunmaktadır. Aynı zamanda şirketin kendisini teknoloji, devlet ve toplum arasındaki yeni ilişkiler alanında nasıl konumladığını görünür hale getirmektedir. Burada gerçekleştirilen okuma, metnin açık ifadeleri kadar, arka plandaki kurumsal yönelimleri, stratejik öncelikleri ve insan özneliğine ilişkin örtük varsayımları da kapsamaktadır.

Metinde yer alan yirmi iki madde, tekil ve homojen bir anlatım formuna göre kurgulanmamıştır. İddia tümceleri, kavramsal yoğunlaşmalar ve normatif yönlendirmeler aynı metinsel düzlem içinde yan yana gelmektedir. Böylece söylem, farklı ifade kiplerini eşzamanlı olarak dolaşıma sokmaktadır. Heterojen yapı, metnin düşünsel bir çerçeve sunma işleviyle birlikte, anlam üretimini genişleten, yönlendiren ve pekiştiren çok katmanlı bir söylem stratejisi kurduğunu göstermektedir.

Palantir Manifestosunun yirmi iki maddesi aşağıda yer almaktadır:

1. “Silicon Valley ulusa borçludur.” Bu ifade, teknoloji girişimciliğini bireysel başarı anlatısından çıkararak kamusal sorumluluk alanına yerleştirmektedir. Temel tez, dijital sermayenin özerk bir piyasa dinamiğinin ötesinde; tarihsel olarak devlet destekli bir yapı içinde şekillendiğini göstermektedir. Teknoloji elitlerinin, özellikle savunma ve güvenlik alanlarında sorumluluk üstlenmesi gerektiği ileri sürülmektedir. Piyasa merkezli teknoloji anlatısının yerine, devlet ile iç içe geçmiş bir üretim modelini görünür kılmaktadır.
2. “Uygulama ekonomisinin sınırları.” Bu madde, tüketici odaklı dijital ekonominin yarattığı dar üretim alanını eleştirmektedir. Sosyal medya, reklam teknolojileri ve basit uygulamalar etrafında yoğunlaşan yapı, insan yaratıcılığını daha büyük ve dönüştürücü alanlardan uzaklaştıran bir yönelim olarak değerlendirilmektedir. Temel iddia, teknolojinin tüketim ve etkileşim üretmenin yanı sıra; tarihsel ölçekte etki yaratacak sistemler kurmak için kullanılması gerektiğidir.
3. “Konfor yeterli bir ölçüt değildir.” Dijital iletişim araçlarının sağladığı erişim ve kolaylık, toplumsal güç üretimi açısından yeterli bir zemin olarak görülmemekte ve teknolojinin sunduğu konfor ile stratejik kapasite arasındaki farkı ortaya koymaktadır. Estetik ve kullanıcı deneyimi odaklı gelişmeler, güvenlik, üretim ve sürdürülebilir güç alanlarının yerine geçecek bir kapasite üretmemektedir.
4. “Yumuşak gücün sınırları.” Bu madde, söylem, kültür ve diplomasi üzerinden kurulan etki biçimlerinin güncel rekabet ortamında sınırlı kaldığını vurgulamaktadır. Küresel güç dengeleri, daha somut ve ölçülebilir kapasitelere dayanmaktadır. Teknoloji hem bir iletişim aracı hem de doğrudan güç üretim mekanizması olarak ele alınmaktadır.
5. “Yapay zekâ temelli askerî sistemler.” Bu ifade, yapay zekâ kullanımını bir tercih alanından çıkararak tarihsel bir yönelim olarak konumlandırmaktadır. Tartışma, sistemlerin kullanımını sorgulayan bir zeminden, geliştirme ve sahiplik ekseni üzerinde kurulmaktadır. Böylece etik tartışma alanı, stratejik rekabet mantığı içinde yeniden çerçevelenmektedir.
6. “Ulusal hizmetin genişletilmesi.” Bu madde, bireysel tercihlere dayalı katılım anlayışını aşan bir toplumsal sorumluluk modelini öne çıkarmaktadır. Güvenlik ve savunma, toplumun tamamının katkı sunduğu bir alan olarak yeniden tanımlanmakta ve vatandaşlık ile sorumluluk arasındaki ilişkiyi yeniden kurmaktadır.
7. “Demokrasi ve kapasite ilişkisi.” Demokratik yapıların sürdürülebilirliği, değerler ve normlar ile teknolojik ve askerî kapasite üzerinden değerlendirilmektedir. Söz konusu bakış açısı, kabul ile güç arasındaki ilişkiyi farklı bir düzlemde yeniden inşa etmektedir.
8. “Yeni caydırıcılık anlayışı.” Nükleer dengeye dayalı caydırıcılık modelinin yerini, veri ve yapay zekâ temelli yeni bir denge anlayışının alabileceği ileri sürülmektedir. Dönüşüm, güvenlik paradigmasının temelini değiştiren bir yönelimi işaret etmektedir.
9. “Rekabetin hızı belirleyicidir.” Küresel rekabetin etik tartışmalarla eşzamanlı ilerleyen bir hız ve üretim kapasitesi üzerinden ilerlediğini vurgulamaktadır. Karar alma süreçlerinde bekleme, sorgulama ve gecikme, stratejik dezavantaj olarak ele alınmaktadır. Böylece hız, teknik bir avantaj ve doğrudan güç üretiminin bir koşulu haline gelmektedir.
10. “Teknoloji elitinin kamusal rolü.” Mühendisleri ve teknoloji üreticilerini ekonomik aktörler olmanın ötesine taşımaktadır. Teknoloji geliştirenler, aynı zamanda tarihsel yön belirleyici konumlar üstlenmektedir. Bilgi üretimi ile güç üretimi arasındaki mesafeyi azaltmakta; teknik uzmanlığı kamusal sorumlulukla doğrudan ilişkilendirmektedir.
11. “Çoğulculuğun yeniden değerlendirilmesi.” Liberal çoğulculuk anlayışının içeriğini sorgulamaktadır. Çeşitlilik ve farklılık vurgusunun, güçlü ve yönlü bir toplumsal yapı üretmekte yetersiz kaldığı ileri sürülmekte ve daha bütünleşik ve merkezî bir toplumsal organizasyon arayışını gündeme taşımaktadır.
12. “Kültür ve ilerleme ilişkisi.” Kültürel yapılar, teknoloji ve gelişim bağlamında yeniden sınıflandırılmaktadır. Bazı kültürel eğilimlerin üretim ve ilerleme kapasitesiyle kurduğu ilişki tartışmaya açılmakta ve kültür ile teknoloji arasında doğrudan bir nedensellik ilişkisi kurmaktadır.
13. “Savaş sonrası düzenin sorgulanması.” İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan uluslararası düzen, günümüz koşulları açısından yeniden değerlendirmeye açılmaktadır. Bu madde, mevcut kurumsal ve normatif yapının, çağın gereksinimlerini karşılamada sınırlı kaldığı görüşünü içermektedir.
14. “Disiplin temelli toplum vurgusu.” Refah, konfor ve bireysel özgürlük merkezli toplumsal yapıların yerine, sorumluluk ve disiplin odaklı bir düzen önerilmekte ve toplumsal dayanıklılığı artırmayı hedefleyen bir yeniden yönelim olarak sunulmaktadır.
15. “Dini ve geleneksel yapıların rolü.” Modern toplum içinde dini ve geleneksel yapıların işlevi yeniden gündeme getirilmektedir. Söz konusu yapılar, toplumsal bütünlük ve anlam üretimi açısından önemli bileşenler olarak ele alınmaktadır.
16. “Kamu görevlilerinin değerlendirilmesi.” Kamu görevlilerinin değerlendirilmesinde kişisel kusursuzluk yerine işlevsel katkı ön plana çıkarılmakta ve performans odaklı bir kamu yönetimi anlayışını desteklemektedir.
17. “Üretim ve teknik becerinin yeniden yükselişi.” Soyut bilgi ve teorik üretimin yanı sıra, somut çıktı üreten teknik beceriler yeniden merkezi bir konum kazanmaktadır. Yönelim, üretim odaklı bir ekonomik ve teknolojik yapıya işaret etmektedir.
18. “Mühendislik yaklaşımının önceliği.” Karar süreçlerinde mühendislik bakış açısının belirleyici olması gerektiği vurgulanmaktadır. Sonuç odaklılık ve pratik çözüm üretimi, retorik ve sembolik yaklaşımlara karşı ön plana çıkarılmaktadır.
19. “Kamu ve özel sektör ilişkisi.” Kamu ile özel sektör arasındaki sınırlar yeniden tanımlanmakta ve ortak üretim ile karar alanları genişlemektedir. Böylece teknoloji geliştirme süreçlerinde daha bütünleşik bir yapı ortaya çıkarmaktadır.
20. “Ulus-devletin yeniden güçlenmesi.” Teknoloji ile birlikte ulus-devlet yapısının yeniden merkezî bir konum kazandığı ifade edilmektedir. Küresel yapılar içinde devletin rolü yeniden tanımlanmaktadır.
21. “Yazılım ve veri temelli güç.” Yazılım ve veri sistemleri, küresel güç dengelerinin belirlenmesinde temel unsurlar arasında yer almaktadır. Teknoloji altyapısını kontrol eden aktörler, aynı zamanda norm ve standartları da belirleme kapasitesi kazanmaktadır.
22. “Tarafsızlık mümkün değildir.” Tarihsel süreç içinde tarafsız kalmanın sürdürülebilir bir konum olmadığı ileri sürülmekte; aktörlerin belirli bir eksen içinde konumlanmasını kaçınılmaz bir durum olarak ele almaktadır.

Ortaya konulan çerçeve, yirmi iki madde üzerinden teknoloji, güvenlik, toplum ve devlet ilişkilerinin kesişiminde şekillenen bütünlüklü bir yönelimi görünür kılmaktadır. Tek boyutlu bir okumaya indirgenmeyen; farklı alanlara eşzamanlı olarak temas eden çok katmanlı bir yapı sergilemektedir. Metnin sunduğu yaklaşım, hem imkânları hem de tartışma başlıklarını birlikte taşımaktadır. Yapılacak değerlendirme, maddelerin tekil ifadelerinden çok, aralarında kurulan ilişkiler, yoğunlaştıkları alanlar ve ortaya çıkardıkları etkiler üzerinden ilerlemektedir. Söz konusu yirmi iki madde, güç, teknoloji, toplum ve egemenlik eksenleri etrafında sistematik bir bütünlük içinde ele alınmaktadır.

PALANTİR MANİFESTOSU İLE YAPAY ZEKÂ, GÜÇ VE İNSAN ÖZNELİĞİNİN YENİDEN TANIMLANMASI

Aşağıdaki çözümleme, yirmi iki maddeyi dört ana eksen etrafında ele alınmasında yarar vardır: güç, teknoloji, toplum ve egemenlik. Yaklaşım küresel eğilimleri yerel etkilerle birlikte okumakta; olumlu imkânları ve doğurabileceği riskleri birlikte değerlendirmekte ve somut örnekler ve güncel uygulamalarla ilerlemektedir:

Güç Ekseninde Okuma: Sert Kapasitenin Yazılım Katmanı

Manifesto, güvenlik ve caydırıcılık kapasitesinin yazılım ve veri üzerinden yeniden kurulduğunu vurgulamaktadır. Yapay zekâ destekli hedef tespiti, operasyon planlama ve erken uyarı sistemleri dönüşümün merkezinde yer almakta ve klasik askerî güç bileşenlerine algoritmik karar desteği eklemektedir.

Olumlu Boyut

• Hızlı veri işleme sayesinde karar süreleri kısalır, operasyonel hatalar azalabilir.
• Erken uyarı ve risk analizi, sivil kayıpları azaltmaya yönelik daha hassas planlama olanağı sunmaktadır.
• Çok alanlı harekâtlarda (kara, hava, siber) eşgüdüm artmaktadır.

Risk Alanı

• Karar süreçleri dar bir teknik çevrede yoğunlaşabilir; kamusal denetim zayıflayabilir.
• Hız baskısı, insan muhakemesinin geri plana itilmesine yol açabilir.
• Veri setlerindeki yanlılıklar, sahadaki sonuçlara doğrudan yansıyabilir.

Somut Örnekler

• ABD Savunma Bakanlığı’nın görüntü analizi ve hedef tespiti için kullandığı yapay zekâ projeleri
• NATO’nun veri odaklı karar destek çözümlerine yönelimi
• Ukrayna savaşında açık kaynak istihbaratının sahaya etkisi

Teknoloji Ekseninde Okuma: Altyapıdan Karar Sistemine

Metin, yapay zekâyı bir araç kümesinden daha geniş bir konuma yerleştirmektedir:

veri altyapısı + modelleme + operasyonel entegrasyon üçlüsü. Sunulan bütünlük, kamu kurumlarında karar destek katmanını kalıcı hale getirilmektedir.

Olumlu Boyut

• Büyük veri setlerinin işlenmesi, sağlık, afet yönetimi ve ulaşım gibi alanlarda somut verimlilik sağlamaktadır.
• Kurumlar arası veri paylaşımı, koordinasyonu güçlendirmektedir.
• Senaryo simülasyonları, politika tasarımında daha sağlam seçenekler üretmektedir.

Risk Alanı

• Veri güvenliği ve mahremiyet ihlali riski büyür.
• Tedarikçi bağımlılığı artar; kurumlar belirli platformlara kilitlenebilir.
• Şeffaflık talebi yükselirken, model içi süreçler teknik karmaşıklık nedeniyle sınırlı görünürlük sunar.

Somut Örnekler

• Kamu kurumlarında hastane kapasitesi planlama ve salgın tahmini uygulamaları
• Şehir yönetiminde trafik akışı ve enerji tüketimi optimizasyonu
• Finans sektöründe anlık risk analizi ve dolandırıcılık tespiti

Toplum Ekseninde Okuma: Sorumluluk, Katılım ve Günlük Hayat

Manifesto, teknoloji üreticilerinin kamusal sorumluluğunu ve toplumun güvenlik süreçlerine katılımını öne çıkartmakta ve vatandaşlık ve teknoloji ilişkisini yeniden düzenlemektedir.

 Olumlu Boyut

• Teknoloji okuryazarlığı ve kamusal farkındalık artabilmektedir.
• Gönüllü katılım ve sivil kapasite, kriz anlarında destek üretmektedir.
• Kamu hizmetlerinde hız ve erişilebilirlik yükselmektedir.

Risk Alanı

• Güvenlik gerekçesiyle veri toplama genişleyebilir; bireysel alan daralabilir.
• Toplumsal katılım, ölçüsüz bir veri akışına dönüşebilir.
• Dijital bölünme derinleşirse, bazı gruplar süreçlerin dışında kalır.

Somut Örnekler

• Pandemi döneminde temas takibi ve hareket verilerinin kullanımı
• Akıllı şehir uygulamalarında sensör tabanlı izleme sistemleri
• Afet anlarında gönüllü veri paylaşımı ve koordinasyon platformları

Egemenlik Ekseninde Okuma: Devlet, Şirket ve Veri Alanı

Metin, devlet ile teknoloji şirketleri arasındaki ilişkiyi yeni bir düzlemde ele almaktadır. Veri altyapısı ve yazılım platformları, egemenlik tartışmasının merkezine yerleşmektedir.

Olumlu Boyut

• Kamu-özel iş birlikleri, hızlı çözüm üretme kapasitesini artırmaktadır.
• Ulusal düzeyde geliştirilen sistemler, dışa bağımlılığı azaltabilmektedir.
• Standartların belirlenmesi, uluslararası uyumu kolaylaştırmaktadır.

Risk Alanı

• Karar süreçlerinde özel aktörlerin ağırlığı artabilir.
• Veri akışlarının kontrolü, sınırlı sayıda platformda toplanabilir.
• Küresel rekabet, yerel gereksinimlerin geri planda kalmasına yol açabilir.

Somut Örnekler

• Avrupa Birliği’nin veri koruma düzenlemeleri ve dijital egemenlik tartışmaları
• ABD ve Çin arasında teknoloji rekabeti ve tedarik zinciri ayrışması
• Türkiye’de kamu verisinin yerel altyapılar üzerinden yönetilmesine yönelik girişimler

Söz konusu yirmi iki madde, yapay zekâ ile güç, teknoloji, toplum ve egemenlik alanlarının kesiştiği bir dönüşümü birlikte ele almaktadır. Karar süreçlerinde hız ve verimlilik sunmakta ve denge, şeffaflık ve katılım başlıklarını da gündeme taşımaktadır. Küresel eğilimler ile yerel gereksinimler arasındaki denge, dönüşümün yönünü belirlemektedir. Yapay zekâ sistemlerinin hangi ilkelerle kurulduğu ve nasıl işletildiği, sonuçların niteliğini doğrudan etkilemektedir. Tartışma, tek bir doğrultuya indirgenemez. Aynı yapı, farklı bağlamlarda farklı sonuçlar üretir. Kurumsal kapasite, hukuki düzenlemeler ve toplumsal bilinç düzeyi sonuçların yönünü belirleyen temel unsurlar arasında yer almaktadır.

YAPAY ZEKÂ ÇAĞINDA GÜÇ, KURUM VE İNSAN ÖZNELİĞİ

Palantir’in yirmi iki maddelik manifestosu; teknoloji üretiminin kamusal sorumlulukla ilişkilendiği, güvenlik kapasitesinin yazılım ve veri üzerinden yeniden kurulduğu ve şirket-devlet etkileşiminin yeni bir düzlemde tanımlandığı bir yönelimi görünür kılmaktadır. Yönelim, tek bir alana indirgenmeyen; güç, teknoloji, toplum ve egemenlik eksenlerinin kesişiminde ilerleyen çok katmanlı bir dönüşüme işaret etmektedir. Metnin merkezinde yer alan başlıklar, teknoloji alanının tarafsız bir araç kümesi olmaktan çıkarak belirli stratejik tercihlerle birlikte ele alındığını göstermektedir. Silikon Vadisi’nin tarihsel gelişiminin kamu destekleriyle iç içe ilerlediği vurgusu, teknoloji üreticilerine yöneltilen sorumluluk çağrısıyla birleşmektedir. Savunma teknolojileri ve yapay zekâ sistemlerinin geliştirilmesini teknik bir etkinlik ve kamusal görevle bağlantılı bir alan olarak konumlandırmaktadır. Yapay zekâ temelli sistemlerin güvenlik alanındaki rolüne ilişkin yaklaşım, kaçınılmazlık vurgusu üzerinden şekillenmektedir. Tartışma, kullanımın uygunluğu yerine geliştirme ve sahiplik eksenine vurgu yapmaktadır. Küresel rekabetin hız ve kapasite üzerinden ilerlediği bir ortamda, teknoloji geliştirme süreçlerinin stratejik öncelik haline geldiğini göstermektedir. Yumuşak güç tartışmalarının sınırlı etki alanı, daha somut kapasite biçimlerinin öne çıkmasına yol açmaktadır. Sonuç olarak, yazılım ve veri temelli sistemlerin güvenlik ve caydırıcılık yapıları içinde daha görünür bir konuma yerleştiğini ortaya çıkarmaktadır.

Toplumsal boyutta, sorumluluk ve katılım kavramları yeniden ele alınmaktadır. Ulusal hizmet, daha geniş bir toplumsal çerçeve içinde düşünülmekte; vatandaşlık, hak ve sorumluluk dengesini içeren bir yapıya doğru genişlemektedir. Kültürel tartışmalar ve çoğulculuk değerlendirmeleri, farklı yorumlara açık bir alan sunmaktadır. Bir yandan toplumsal dayanıklılığı güçlendirme hedefi öne çıkarken, diğer yandan hedefin hangi ölçütlerle tanımlandığı ve nasıl uygulandığı soruları gündemde yerini korumaktadır. Kurumsal boyutta, teknoloji şirketlerinin rolü yeniden tanımlanmaktadır. Kamu ile özel sektör arasındaki etkileşim yoğunlaşmakta; veri analitiği ve yapay zekâ çözümleri, karar süreçlerinin ayrılmaz bir parçası haline gelmektedir. Palantir Technologies örneğinde görüldüğü gibi, savunma ve kamu kurumlarıyla yürütülen projeler, bu ilişkinin somut karşılıklarını ortaya koymaktadır. Pentagon ile geliştirilen yapay zekâ uygulamaları ve NATO düzeyindeki teknoloji bütünleştirmeleri, yazılımın operasyonel süreçlerdeki rolünü güçlendirmektedir. Tablo, teknoloji üretiminin hem ekonomik bir etkinlik alanı hem de kurumsal işleyiş ve karar süreçleri içinde etkili bir bileşen olarak konumlandığını göstermektedir. Egemenlik tartışması yeni bir içerik kazanmaktadır. Veri akışlarının yönetimi, yazılım standartlarının belirlenmesi ve yapay zekâ sistemlerinin kurulumu, devlet kapasitesi ile teknoloji kapasitesi arasındaki ilişkiyi yeniden şekillendirmektedir. Küresel ölçekte bakıldığında, ABD-Çin rekabeti, Avrupa Birliği’nin veri düzenlemeleri ve farklı ülkelerin yerel teknoloji geliştirme çabaları, dönüşümün farklı yansımalarını ortaya koymaktadır. Yapay zekâ sistemlerinin kontrolü teknik, stratejik, ekonomik ve toplumsal bir konu olarak ele alınmaktadır.

Metin, tek yönlü bir sonuç üretmekten ziyade, çok yönlü bir tartışma alanı açmaktadır. Sunulan çerçeve, belirli olanakları ve potansiyel riskleri birlikte barındırmaktadır. Yapay zekâ sistemlerinin hangi ilkelerle tasarlandığı, nasıl uygulandığı ve hangi denetim mekanizmalarıyla sınırlandığı, ortaya çıkan sonuçların niteliğini belirleyen temel unsurlar arasında yer almaktadır. Bu nedenle mesele, teknolojik kapasitenin artırılmasının ötesinde; kapasitenin nasıl yönlendirileceği ve hangi kurumsal yapılar içinde işletileceği sorusunu da içermektedir.

SONUÇ: PALANTİR GÖLGESİNDE ALGORİTMİK DÖNÜŞÜM, STRATEJİK YÖNELİMLER VE ULUSAL KAPASİTE

Tartışma, bir yorum alanından çıkarak doğrudan stratejik eylem alanına yerleşmektedir. Yapay zekâ çağında teknolojiyi kullanmama tercihi tarafsız bir konum üretmek yerine karar kapasitesini, veri akışını ve yönetişim araçlarını teknolojiyi etkin kullanan aktörlere devreden bir sonuç doğurmaktadır. Amerika dışındaki ülkeler açısından mesele, teknolojiye tepki vermek yerine kendi teknolojik kapasitelerini kurmak, yönlendirmek ve sürdürülebilir kılmaktır. Avrupa Birliği’nin veri koruma rejimi, Çin’in teknoloji merkezli kalkınma stratejisi ve Amerika Birleşik Devletleri’nin savunma odaklı yapay zekâ yatırımları, bu alanda farklı model ve araçların nasıl devreye alındığını açık biçimde göstermektedir. Söz konusu örnekler, tek bir yol bulunmadığını ortaya koyarken, yol sahibi olmanın zorunluluğunu da aynı açıklıkla görünür kılmaktadır.

Bu bağlamda, Türkiye için dört katmanlı bir yönelim belirginleşmektedir:

• Birincisi, yerli ve bağımsız yazılım ile donanım ekosisteminin inşasıdır. Veri altyapılarının, yapay zekâ modellerinin ve kritik sistemlerin dışa bağımlılık üretmeyen biçimde geliştirilmesi ekonomik bir tercih olmanın ötesinde egemenlik alanını doğrudan ilgilendiren bir gereklilik olarak ortaya çıkmaktadır.
• İkincisi, insan sermayesinin yeniden yapılandırılmasıdır. Mühendislik, veri bilimi, siber güvenlik ve etik yönetişim alanlarında nitelikli insan gücünün erken aşamadan itibaren yetiştirilmesi dönüşümün belirleyici unsurlarından biri haline gelmektedir.
• Üçüncüsü, uzun vadeli teknoloji öngörüsü ve yol haritası üretimidir. Devlet, üniversite ve özel sektör arasında kurulan eşgüdümlü yapılar var olan gereksinimlere yanıt üretmekle sınırlı kalmamakta, gelecekte ortaya çıkacak risk ve fırsatlara da hazırlık üretmektedir.
• Dördüncüsü, Ar-Ge etkinliklerinin yönünün yeniden tanımlanmasıdır. Rastlantısal ve parçalı projeler yerine, Türkiye’nin tarihsel birikimi, kültürel kodları ve toplumsal gereksinimleriyle uyumlu, özgün değer üreten ve inovasyonu içselleştiren bir üretim mantığı içinde yapılandırılmalıdır. Ar-Ge yaklaşımı, teknoloji geliştirme kapasitesini güçlendirmelidir. Aynı zamanda da anlam üreten, bağlam kuran ve yerel olanı küresel düzeyde rekabet edebilir kılan bir bilgi üretim rejimini olanaklı kılmalıdır. Ar-Ge’nin kapsamı ve yönü bütüncül bir çerçevede ele alınmalı; mühendislik ve savunma sanayiiyle sınırlı tutulmayarak sosyal bilimler, doğa bilimleri ve fen bilimlerinin her birini kapsayan, disiplinler arası etkileşimi temel alan ve ortak değer üretimine odaklanan bir yapı içinde konumlandırılmalıdır. Teknolojik yeniliğin teknik ilerleme ile birlikte toplumsal bağlam, kültürel süreklilik ve etik yönetişim boyutlarıyla birlikte düşünülmesini gerektirmektedir. Ar-Ge süreçleri, rastlantısal girişimlerin ötesine taşınarak stratejik önceliklerle uyumlu, uzun vadeli ve kurumsal düzeyde sahiplenilen bir dönüşüm alanı olarak yüksek düzeyde ciddiyetle yapılandırılmalıdır.

Sonuç olarak yapay zekâ çağında belirleyici olan; teknolojinin kimin tarafından geliştirildiği, kim tarafından yönlendirildiği ve hangi değerler çerçevesinde işletildiğidir. Soruya verilen yanıt, teknik rekabetin sonucunu belirlemekle sınırlı kalmayacak; güç dağılımını, kurumsal yapıları ve toplumların kendi geleceklerini tayin etme kapasitesini de doğrudan şekillendirecektir.

PROF. DR. GÜLSÜN KURUBACAK ÇAKIR