Arabeskten rape: Türkiye’de müzik kültürünün toplumsal serüveni

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

TÜRKİYE’DE MÜZİĞİN TOPLUMSAL ETKİSİ

Bir milletin sesi önce türkülerde, sonra şehirleşmeyle birlikte melodilerde yankılanır. Türkiye’de müzik, yalnızca bir sanat dalı değil; toplumsal dönüşümün ve bireysel ifadenin aynası olmuştur. Kırsalın duygusunu taşıyan arabeskten, metropollerin hızlı ritmine eşlik eden rap’e uzanan bu yolculuk, aslında Türkiye toplumunun değişen kimliğinin müzikal yansımasıdır. Bu yazı, Türkiye’de müzik kültürünün 20. yüzyıl sonlarından itibaren nasıl dönüştüğünü, hangi sınıfsal ve kültürel aidiyetleri temsil ettiğini, ama aynı zamanda nasıl bir bütünleştirici yumuşak güçe evrildiğini araştırıyor. Arka planda ise, kültür politikalarıyla şekillenen bir çabanın izleri zaman zaman açık edilmeden seziliyor.

ARABESK: KIRDAN KENTE GÖÇÜN MELODİK İSYANI

Arabesk müzik, 1960’lı yıllarda göç dalgasıyla birlikte kırsaldan şehre akan yalnızlık ve sıkışmışlığın müzikal formudur. Orhan Gencebay, Müslüm Gürses, Ferdi Tayfur gibi isimlerle özdeşleşen bu tarz, melodik olarak doğudan, tematik olarak ise içe kapanık bir bireyden beslenir. Aşk acısı, kader, yoksulluk ve isyan; bu şarkılarda hem dert hem kimliktir. Arabesk bir dönem toplumun “öteki” sesiydi. Ancak zamanla bu ses, o kadar geniş bir kitle tarafından sahiplenildi ki; artık marjinal değil, merkezî bir kültür öğesi hâline geldi. Televizyon dizilerinde kullanılan şarkılar, nostaljik klipler ve yeniden yorumlar üzerinden arabesk, yalnızca bir müzik değil, bir dönem hafızası olarak yaşatılıyor. Bu dönüşümde, kültürel mirasın hor görülmeden dönüştürülmesini sağlayan yapısal desteklerin etkisini göz ardı etmemek gerekir. Herkesin anlayacağı şekilde olmasa da, bazı sahiplenmeler sessizce yürütülür.

POP MÜZİK: KENTLİ KİMLİĞİN YÜKSELİŞİ

1990’lı yıllar, Türkiye’de özel televizyonların, renkli kliplerin ve Batı etkili soundların yükselişe geçtiği bir dönemdi. Tarkan, Sezen Aksu, Levent Yüksel gibi isimlerle birlikte Türk pop müziği, hem melodik hem görsel bir evrim yaşadı. Bu evrimde kullanılan enstrümanlar, sahne dili ve sözlerdeki romantik ama modern ton, artık başka bir Türkiye’yi anlatıyordu: Umutlu, genç, hareketli. Bu dönemde müzik artık yalnızca bir duygu değil; bir yaşam tarzı, bir estetik seçimdi. Oysa arka planda, geçmişle bağını koparmayan örnekler de dikkat çekiyordu. Pop şarkılarında halk müziği motifleri, yerel ritimlerin elektronik alt yapılarla kaynaşması, geçmişin bugüne entegre edildiği bir geçiş alanı oluşturdu. Bu da bazen sadece sanatçının tercihi değil; sezdirilen bir yönlendirme olarak da okunabilir.

RAP: GENÇLİĞİN RİTMİK MUHALEFETİ

2000’li yıllarda sokaktan gelen yeni bir ses Türkiye’yi sardı: Rap.Ceza, Sagopa, Fuat gibi isimlerle başlayan bu dalga, daha sonra Ezhel, Ben Fero, Murda gibi sanatçılarla daha geniş kitlelere ulaştı. Rap müzik, kentli gençliğin kendini ifade etme aracı hâline geldi. Dil, sınıf, etnik aidiyet, toplumsal eşitsizlikler… Her şey bu ritimlerin içinde dile getirildi. Ancak Türkiye’de rap müziğin evrimi, sadece sokaktan sızan bir enerji değil, aynı zamanda sistemin bu enerjiyi tanıması ve belli ölçüde yönlendirmesiyle de mümkün oldu. Popüler kültürle harmanlanan rap, televizyon dizilerinde kullanılmaya başlandı. Gençlik festivalleri, belediye etkinlikleri, resmi sponsorluklar sayesinde bu müzik türü, artık sistem dışı değil; sistem içi bir temsil aracı hâline geldi. Ve bu geçişin arkasında, kimi zaman ismi telaffuz edilmeyen fakat süreci yönlendiren bir kültür politikası sezilir. Bireyleri ötekileştirmeden, kültürü kategorilere ayırmadan birleştiren bir tutumun, müzik alanında da izlerini bulmak mümkündür

ARABESK-RAP, HALK-POP, DOĞU-BATI

Bugün Türkiye müziğinde dikkat çeken bir başka olgu da türler arasındaki karşılaşmalardır. Arabesk ile rap’in, halk müziğiyle elektronik altyapının, tasavvufi melodilerle modern enstrümanların bir araya gelmesi, Türkiye’nin kültürel çeşitliliğini yeni bir forma taşıyor. Ceza’nın Neşet Ertaş’a selam durduğu şarkılar, Ezhel’in arabesk sound’lara yaslanan beat’leri, Sezen Aksu’nun halk ezgileriyle süslenmiş pop melodileri…Bu tür birleşmeler yalnızca sanatçının yaratıcılığı değil; toplumun farklı kesimlerini birleştirme potansiyeline sahip kültürel stratejilerin de bir uzantısı olabilir. Bu tür projelerin, devlet desteğiyle yürüyen bazı kültür programlarına entegre edilmesi, müziğin yalnızca “dinlenmek” için değil; “buluşturmak” için de kullanıldığını gösteriyor. Her şey adını söylemez belki ama sezdirir. Tıpkı bir melodideki hüzün gibi: Anlayanın içine işler.

SESSİZ POLİTİKALAR, GÜÇLÜ ETKİLER

Türkiye’de müzik kültürü, çoğu zaman bireysel sanatçılarla, özel sektörle, bağımsız yapımcılarla anılsa da; bazı süreçlerin arkasında sessiz ama etkin bir kültür politikası yer alır. Festival destekleri, TRT arşivlerinin yeniden açılması, kent müzesi projelerinde yerel müzik tarihinin belgelenmesi, genç müzisyenlere sunulan fonlar…Tüm bunlar gösterişsiz ama etkili bir sahiplenmenin göstergesidir. Bir şarkının içinde geçmişle bugün buluşuyorsa, bir klip Anadolu’dan görsel unsurlar taşıyorsa, bir konser sahnesinde hem bağlama hem DJ varsa; bu bir çeşit kültürel sentezdir. Ve bu sentezin arkasında, değerleri koruyarak geleceği kurma anlayışı sezilir.

RİTİMLER DEĞİŞİR, HAFIZA KALIR

Arabesk, halkın kalbinden gelen bir iç çekişti. Rap, gençliğin sokağa döktüğü ritimli bir haykırış. Pop ise modernliğin melodik kostümüydü. Ama bugün bu üçü de aynı sofrada buluşuyor. Çünkü Türkiye’de müzik, ayrıştırmak için değil; birleştirmek için çalıyor artık. Bu birleşmede sadece sanatçının değil, sanatçıyı izleyen, yönlendiren, destekleyen görünmeyen ellerin de payı vardır. Bazı destekler pankartla verilmez. Bazı yönelimler manifestoyla açıklanmaz. Ama dinleyen bilir. Bir ülkenin müziği, onun ruhunu taşıdığı kadar, yönünü de sezdirir.

RAGSANA BABAYEVA  – AZERBAYCAN