Göz göre göre gelen kriz: Fonlar battı, güven yerinde saydı mı?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

16 Eylül sabahı pek çok kişi telefonundaki fon uygulamasını açtığında, yıllardır biriktirdiği paranın değerini değil, “işleme kapalı” uyarısını gördü. Ertesi gün Sermaye Piyasası Kurulu, yedi portföy yönetim şirketinin kurucusu olduğu 131 yatırım fonunu tasfiyeye aldı. SPK’nın kendi açıkladığı rakama göre bu karar 455 bin 758 tekil yatırımcıyı doğrudan etkiledi. Fonların toplam büyüklüğü yaklaşık 1 trilyon liraydı; uluslararası basın bu tutarı 18-20 milyar dolar olarak hesapladı.

Aradan yaklaşık iki ay geçti. Ödemeler başladı, kanun çıktı, tutuklamalar sürüyor. Şimdi sakin kafayla sormanın zamanı: Bu kriz neden çıktı, neden bu kadar büyüdü ve bir daha yaşanmaması için ne yapmalıyız?

MASAL GİBİ GETİRİLER

Mekanizma aslında karmaşık değil. Bazı fonlar son iki yılda halka açıklığı düşük, birbiriyle bağlantılı şirketlerin hisselerinde yoğun pozisyonlar aldı. Az sayıda hissenin dolaştığı bir şirkette sürekli alım yaparsanız fiyat yükselir; fiyat yükselince fonun getirisi parlar; parlayan getiri yeni yatırımcı çeker; yeni gelen para yine aynı hisselere gider. Döngü, yeni para girdiği sürece döner.

Bu döngünün küçük yatırımcıya ulaşmasında bir ayrıntı kritik: Daha önce yalnızca nitelikli yatırımcıya açık olan serbest fonların Temmuz 2025’te TEFAS’a açılması. Risk iştahı yüksek, deneyimli yatırımcıya göre tasarlanmış ürünler, bir anda emeklisinden öğrencisine herkesin birkaç tıkla alabileceği hale geldi. Yüksek enflasyon ortamında mevduatın erittiği birikimini korumaya çalışan vatandaş da doğal olarak en çok kazandıranın peşine düştü.

Döngü kırıldığında ise geriye satılamayan hisseler kaldı. Yeni rehberin pozisyonları eritmeye zorlamasıyla iade talepleri karşılanamadı, fonlar temerrüde düştü, satış baskısı tüm borsaya yayıldı. Skandalın merkezindeki fonlardan biri dokuz günde değerinin yaklaşık dörtte üçünü kaybetti.

ASIL SORU: KİM, NE ZAMAN BİLİYORDU?

Bu krizi doğal afet gibi anlatmak kolay ama doğru değil. Basına yansıyan bilgilere göre SPK ve Hazine ve Maliye Bakanlığı, fonlar üzerinden manipülatif işlemler yapıldığını en geç Kasım 2025’te biliyordu. Küresel endeks sağlayıcı MSCI, 2026’nın mayıs, haziran ve temmuz aylarında art arda uyardı; “olası koordineli işlemlerden” açıkça söz etti ve kasıma kadar somut ilerleme istedi. Kapsamlı adım ise ancak Ağustos 2026’da atıldı.

Yani elimizde gizli kalmış bir dolandırıcılık değil, aylarca görülen ama zamanında müdahale edilmeyen bir tablo var. Bu arada küçük yatırımcılar o fonlara para yatırmaya devam etti. Piyasa uzmanlarının ortak teşhisi de bu yönde: Türkiye’de sorun kuralların yokluğundan çok, kuralların uygulanmasında, gözetimde ve zamanında müdahale edememekte.

Bir piyasada en pahalı şey, düzenleyicinin geç kalmasıdır. Çünkü her geçen ay yeni bir yatırımcı, yeni bir birikim sistemin içine çekilir.

HAKKINI TESLİM ETMEK GEREKENLER

Adil olmak gerekirse, kriz patladıktan sonraki müdahale hızlıydı. Merkez Bankası likidite adımı attı, Türkiye Varlık Fonu borsaya alıcı olarak girdi, Fon Koordinasyon Kurulu kuruldu ve 7596 sayılı Kanun kısa sürede yasalaştı. Bu kanunla 1 milyon liraya kadar ara ödemelerin önü açıldı. İletişim Başkanlığı’nın 3 Kasım açıklamasına göre şimdiye kadar yaklaşık 178 bin 500 yatırımcıya, nakdi ve ayni olarak yaklaşık 76 milyar lira ödendi ve bu yatırımcılar anaparalarını aldı. Bakan Şimşek, sürecin kamu kaynağı kullanılmadan yürütüldüğünü ve haksız kazanç elde edenlerden TMSF aracılığıyla 21 milyar liranın üzerinde tahsilat yapıldığını söylüyor.

Bunlar önemli. Ama üç rahatsız edici gerçeği de ortadan kaldırmıyor.

Birincisi, 1 milyon liranın üzerindeki yatırımcılar için belirsizlik sürüyor ve kayıpların ne kadarının geri kazanılacağı, satılması gereken hisselerin ne fiyattan nakde çevrileceğine bağlı.

İkincisi, fon krizi fonlarla sınırlı kalmadı. Borsa İstanbul Tüm Endeksi eylülden bu yana değerinin yaklaşık üçte birini kaybetti. Bu, tasfiyedeki fonlarla hiç ilgisi olmayan milyonlarca hisse yatırımcısı ve bireysel emeklilik katılımcısı için de bir kayıp anlamına geliyor.

Üçüncüsü ve belki de en önemlisi: Devlet, anaparaları güvence altına alan bir yol izlediğinde, bir dahaki sefere “nasılsa kurtarılırız” beklentisi doğar. Bunu önlemenin tek yolu, sorumluların bedel ödediğinin herkesçe görülmesidir.

HESAP VEREBİLİRLİK YALNIZCA YARGININ İŞİ DEĞİL

Soruşturma genişliyor. Ekim başında şüpheli sayısı 217, tutuklu sayısı 56 idi; 3 Kasım itibarıyla tutuklu sayısı 121’e ulaştı. Dosya, portföy şirketlerinin yöneticilerinden eski bir Borsa İstanbul genel müdürüne ve eski bir SPK başkanına kadar uzanıyor. Yargı sürecinin kendi işleyişi içinde, masumiyet karinesine saygı gösterilerek tamamlanmasını beklemek gerekir.

Ancak kurumsal hesap verebilirlik, ceza davasından ibaret değildir. Uyarılar neden aylarca karşılıksız kaldı? Hangi gözetim raporu kimin masasında bekledi? Bu soruların cevabı bir mahkeme kararında değil, şeffaf ve bağımsız bir kurumsal incelemede verilmelidir. Haberlere getirilen erişim engelleri ve kamuoyunun beklediği listelerin hâlâ yayımlanmaması ise güveni onarmıyor, aksine aşındırıyor. Bir piyasada şeffaflık lüks değil, altyapıdır.

FATURANIN DIŞ CEPHESİ

Krizin bedeli yalnızca yurt içinde ödenmiyor. Dünyanın en büyük varlık fonu olan Norveç Varlık Fonu, Türkiye’deki krizden zarar gördüğünü ve buradaki hisse yatırımlarını gözden geçirdiğini açıkladı. MSCI, Türkiye’nin “gelişmekte olan piyasa” statüsünü sorgulayan bir istişareyi şimdilik başlatmadı ama Haziran 2027’ye kadar yeterli ilerleme görmezse bu adımı atabileceğini duyurdu. Bu, bir prestij meselesi değil; endeksleri takip eden milyarlarca dolarlık pasif fonun, hiçbir analiz yapmadan Türk hisselerinden çıkması anlamına gelebilir. Önümüzde bir süre var, ama sınırsız değil.

NE YAPMALI?

Bence önceliklerimiz şunlar olmalı:

Bağımsız ve hızlı bir düzenleyici. SPK’nın erken uyarı sinyallerine aylarca değil, haftalar içinde müdahale edebileceği; siyasi ve ticari baskılardan korunmuş bir yapıya kavuşması gerekiyor.

Yoğunlaşmaya gerçek sınırlar. Fonların halka açıklığı düşük hisselerde, özellikle de birbiriyle bağlantılı şirketlerde ne kadar pozisyon alabileceği net limitlere bağlanmalı ve bu limitler gerçekten denetlenmeli.

Ürün-yatırımcı uyumu. Serbest fon gibi karmaşık ürünlerin küçük yatırımcıya satışında ciddi bir uygunluk testi, açık risk uyarısı ve geçmiş getiri pazarlamasına sınırlama getirilmeli.

Kamuya açık, bağımsız bir rapor. Krizin kronolojisi, kimin neyi ne zaman bildiği ve hangi adımın neden atılmadığı, kamuoyuyla paylaşılacak bağımsız bir incelemeyle ortaya konmalı.

Enflasyonla mücadele. Vatandaşın birikimini korumak için bu kadar riskin peşine düşmesinin arkasında yüksek enflasyon var. Fiyat istikrarı sağlanmadıkça, bir sonraki “masal gibi getiri” yine birilerini cezbedecektir.

SON SÖZ

Yatırım fonu, özünde bir güven sözleşmesidir. Vatandaş parasını profesyonel bir yöneticiye, o yöneticiyi de düzenleyicinin denetlediğine inanarak emanet eder. Bu krizde iki halka birden koptu. Paranın bir kısmı geri ödenebilir, hatta tamamı geri ödenebilir. Ama kopan güven, banka havalesiyle geri gelmez.

Güveni geri getirecek olan; geç kalan kurumların bunu açıkça kabul etmesi, sorumluların bedel ödemesi ve bir daha aynı tablonun yaşanmayacağını gösteren kalıcı reformlardır. Aksi halde bu krizden geriye yalnızca kaybedilen para değil, kaybedilmiş bir ders de kalacak.

AV. CİHAN CEBECİ