Aynı sofranın etrafında: Bize emanet edilen şey

BEĞENDİM

ABONE OL

News

Bir düşünün! Kalabalık bir ailenin sofrasında oturuyorsunuz. Kiminin kaşığı büyük, kiminin tabağı küçük olabilir; ama sofra bir. Biri hastalandığında hepiniz üzülürsünüz, biri sınavı kazandığında hepiniz sevinirsiniz. İşte bizi millet yapan da tam olarak budur. Aynı sofranın etrafında, aynı kaderi paylaşan insanlar olmak.

Bugünlerde konuşulan, tartışılan, bazen de yanlış anlaşılan bir metin var. Anayasamızın başlangıç kısmı. İnsanlar bunu duyunca genellikle içgüdüsel olarak uzaklaşıyor ve “hukuk metni”, “resmi dil”, “bana ne” diyor. Oysa o birkaç paragraf, aslında hepimizin günlük hayatta zaten bildiği, hissettiği şeylerin yazıya dökülmüş hali. Sadece dili biraz ağır kaçıyor. Gelin, o ağır dili bir kenara bırakıp, ne demek istediğine birlikte bakalım.

SÖZ BİZDE, AMA KURALLA

Önce şunu söylüyor metin. Bu ülkede son söz millete ait. Kimse, hangi makamda olursa olsun, “ben karar veririm, siz sadece izleyin” diyemez. Yetki hiçbir kişiye, hiçbir gruba, hiçbir zümreye devredilemez; kaynağında hep millet vardır.

Ama burada ince bir nokta var ve asıl güzelliği de burada saklı. Bu söz sahipliği, başıboş bir güç değil. Sınırsız değil. Bir çerçevesi var. Hürriyetçi demokrasi ve hukuk düzeni. Yani millet iradesi ne kadar güçlüyse, o gücü kullanırken uyduğu kurallar da o kadar önemli. Tıpkı bir nehrin gücünü ancak yatağı içinde akarken faydalı kılması gibi. Yatağından taşan bir nehir güç değil, felakettir.

KİMSE KİMSEDEN ÜSTÜN DEĞİL, HERKES GÖREVLİ

Metnin bir başka önemli mesajı da devletin farklı organları “yasama, yürütme, yargı” arasındaki ilişkiyle ilgili. Burada anlatılmak istenen aslında çok basit bir gerçek. Bu organlar birbirinin patronu değil, birbirinin iş arkadaşı. Bir hastanede doktorun hemşireden, hemşirenin temizlik görevlisinden “üstün” olmadığını, herkesin kendi görevini yaptığını düşünün. Hastane ancak böyle işler.

Devlet de öyle. Üstünlük hiçbir kişide, hiçbir makamda değil; üstünlük sadece ve sadece Anayasada ve kanunlardadır. Biri kalkıp “ben bu makamdayım, dolayısıyla üstünüm” dediği an, o denge bozulur. Ve denge bozulduğunda kaybeden sadece o an tartışılan mesele değil, hepimizin güven duygusu olur.

AYNI SEVİNÇ, AYNI KEDER

Ama bence bu metnin en can alıcı, en insani kısmı burada başlıyor. Türk vatandaşlarının milli sevinç ve kederlerde, nimet ve külfetlerde ortak olduğu vurgusu.

Düşünün bir kere. Bir deprem olduğunda, bütün ülke aynı acıyı hissetmiyor mu? Bir milli takım maç kazandığında, sokaklar aynı sevinçle çalkalanmıyor mu? İşte bu, kağıt üzerinde yazan soğuk bir madde değil; bizim zaten yaşadığımız, hissettiğimiz bir gerçeğin anayasal karşılığı. Biz sadece aynı haritanın içinde yaşayan insanlar değiliz. Biz, birbirimizin acısına ortak olan, birbirimizin başarısına gururlanan bir aileyiz.

Ve bu ortaklığın bir de sorumluluk yönü var. Birbirimizin hak ve özgürlüğüne kesin saygı. Yani sadece “iyi günde beraberiz” demek yetmiyor; “senin hakkına da saygı duyarım, senin özgürlüğüne de dokunmam” demek gerekiyor. Aile olmak, sevmekle değil, saygı duymakla tamamlanır.

BİR EMANET, BİR VASİYET GİBİ

Metin en sonunda çok duygusal bir cümleyle bitiyor. Bu düzenin, “demokrasiye aşık” gençlerin vatan ve millet sevgisine emanet edildiği söyleniyor. Emanet kelimesi hafif bir kelime değildir. Emanet, size bırakılan, korumakla yükümlü olduğunuz bir şeydir. Bir dedenin torununa bıraktığı saat gibi — sadece taşımanız değil, ona değer katarak bir sonraki nesle aktarmanız beklenir.

Bu emanet aslında çok somut şeylerde kendini gösteriyor. Adliyede beklenen adalettir bu emanet. Okulda herkesin aynı fırsata sahip olmasıdır. Sokakta güvenle yürüyebilmektir. Her insanın kendi hayatını, kendi kabiliyetlerini geliştirebilmesidir. Yani bu emanet, uzak bir ideal değil; hepimizin her gün içinde yaşadığı, her gün ya korunan ya da zedelenen bir şeydir.

BU DEĞERLER BİZE HİÇ YABANCI DEĞİL

Bir hukukçu olarak şunu rahatlıkla söyleyebilirim. Anayasamızın başlangıcında okuduğumuz bu değerler, gökten zembille inmiş, bize sonradan giydirilmiş kavramlar değil. Adalet, emanete sahip çıkmak, kardeşlik, istişare, birbirine saygı… Bunların hepsi hem inancımızda hem de Türk milletinin binlerce yıllık geleneğinde zaten var olan, köklü değerler. Anayasa aslında yeni bir ahlak icat etmiyor; bizim zaten taşıdığımız bir ahlakı, modern hukukun diliyle yeniden yazıyor.

Emanet kavramını ele alalım. İslam dininde emanete riayet etmek, üzerine titrenmesi gereken, ihmali büyük bir vebal sayılan bir sorumluluktur. Bir görev, bir yetki, bir mal kime emanet edilmişse, onu en güzel şekilde koruyup asıl sahibine “burada millete” eksiksiz teslim etmek dini bir yükümlülüktür. Türk töresinde de durum farklı değil. Bin yıllık devlet geleneğimizde hükümdara verilen yetki “kut” olarak adlandırılır ve bu kut, ancak adaletle, halka hizmetle taşınabilecek kutsal bir emanet sayılır. Adaletsiz hükümdar, kutunu kaybeder.

Adalet konusu ise hem dinimizde hem geleneğimizde en çok üzerinde durulan meseledir. İslam dininde adalet, yakınına, sevdiğine, kendi çıkarına bile olsa feda edilmeyecek kadar önemli bir ilkedir; kişinin kendi aleyhine dahi olsa doğrudan ayrılmaması gereken bir duruştur. Türk devlet geleneğinde de bu anlayış vardır. Yüzyıllarca mahkeme kapılarında, kamu binalarının alınlıklarında “Adalet mülkün temelidir” sözü asılı durmuştur. Bu, sadece güzel bir söz değil; devletin varlık sebebinin bizzat adalet olduğunu söyleyen bir devlet felsefesidir.

Kardeşlik ve birlik meselesinde de aynı kökten besleniyoruz. İslam dininde inananlar kardeş sayılır ve aralarındaki dargınlığın giderilmesi, bölünüp parçalanmaktan kaçınılması emredilir. Türk geleneğinde de bu ruh çok güçlüdür. Ahilik teşkilatının yüzyıllarca esnafı, çırağı, ustayı bir kardeşlik ve dayanışma ağı içinde tutması; “bir elin nesi var, iki elin sesi var” atasözünde özetlenen o birlik bilinci, hep aynı kaynaktan besleniyor. Kimsenin bir başkasından soyu, makamı ya da mevkii sebebiyle üstün olmadığı fikri de, hem dinimizde hem törede ortak bir kabuldür.

İstişare de bu resmin önemli bir parçası. İslam dininde işlerin danışılarak, ortak akılla yürütülmesi tavsiye edilir. Türk devlet geleneğinde de “kurultay” ve “divan” gibi müesseseler, kararların tek bir kişinin keyfine değil, ortak akla bırakılması gerektiğini bize öğretmiştir. Kuvvetler ayrılığının, tek elde toplanmayan bir iş bölümü olması gerektiği fikri de aslında bu eski geleneğin modern hukuktaki yansımasından başka bir şey değildir.

Ve barış… “Yurtta sulh, cihanda sulh” sözünün ruhu hem dinimizin hem de milletimizin damarlarında dolaşır. İslam dininde barış, zayıflık değil olgunluk göstergesi sayılır; karşı taraf barışa yöneldiğinde ona kapıyı kapatmamak öğütlenir. Türk milleti de tarih boyunca fethettiği topraklarda barışı, adaleti ve hoşgörüyü esas almış, farklı inançtan, farklı milletten insanları aynı çatı altında yaşatabilmiştir.

Kısacası, Anayasamızın başlangıcında okuduğumuz o cümleler, bize yabancı bir dilden tercüme edilmiş soğuk kurallar değil. Asırlardır hem inancımızda hem de milli geleneğimizde taşıdığımız adalet, emanet, kardeşlik ve barış duygularının, modern bir hukuk metnine yansımasından ibaret. Belki de bu satırlar bize bu kadar tanıdık, bu kadar “bizden” geliyorsa, sebebi budur. Hukukçu bunları icat etmemiş, sadece bizim zaten bildiğimiz şeyi yazıya dökmüştür.

PEKİ NE YAPMALIYIZ?

“Yurtta sulh, cihanda sulh” sözü boşuna söylenmiş bir slogan değil. Önce kendi içimizde, birbirimizle barışık olmadan, geniş dünyayla barışık olamayız. Bu metnin bize hatırlattığı şey aslında çok sade. Farklı düşünebiliriz, farklı yaşayabiliriz, ama aynı sofranın etrafındayız. Birimiz üzülürken diğerimiz kayıtsız kalamaz; birimiz kazanırken diğerimiz gıpta yerine gurur duymalı.

Bu metni sadece okumak yetmez. Onu her gün, komşumuza gösterdiğimiz saygıda, iş yerimizde yaptığımız adil paylaşımda, sokakta birbirimize uzattığımız elde yeniden yazmamız gerekiyor. Çünkü hukuk düzeni içinde onurlu bir hayat sürmek, doğuştan hepimizin hakkı ama bu hakkı yaşatmak, hepimizin ortak görevi.

Sonuçta bu bir kağıt parçası değil. Bu, bizden bize bırakılmış bir emanet. Ve emanete sahip çıkmanın tek yolu var. Onu unutmadan, her gün yeniden hatırlayarak yaşamak.

AV. CİHAN CEBECİ